جغرافیا و پژوهش های شهری

تحلیل الگوی فضایی توزیع فضاهای سبز شهری در کلان‌شهر تبریز با بهره‌گیری از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

ایرج تیموری 1
پریناز بادامچی زاده 2
علی اسکوئی ارس 2

1 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

2 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

https://doi.org/10.22130/gur.2026.2087141.1045
چکیده
در کلان‌شهر تبریز، سرانه فضای سبز در برخی مناطق شهری به کمتر از ۳ مترمربع می‌رسد، در حالی که استاندارد جهانی سازمان بهداشت جهانی ۹ مترمربع و استاندارد ملی ایران ۷ مترمربع است. با وجود این شکاف معنادار، تاکنون مطالعه‌ای که به طور نظام‌مند نشان دهد این کمبود در کدام مناطق و در کدام سطوح عملکردی (همسایگی، محلی، ناحیه‌ای) شدیدتر است، انجام نشده است. پژوهش حاضر با هدف پر کردن این خلأ، به تحلیل الگوی فضایی توزیع فضاهای سبز شهری در تبریز با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) پرداخته است. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل‌های مکانی و ارزیابی شعاع‌های دسترسی استاندارد است: ۳۰۰ متر برای پارک‌های همسایگی، ۷۵۰ متر برای پارک‌های محلی و ۱۲۰۰ متر برای پارک‌های ناحیه‌ای. ابزارهای به‌کاررفته شامل تحلیل فاصله، همپوشانی لایه‌ها، پهنه‌بندی شعاع دسترسی و محاسبه ضریب جینی می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد توزیع فضای سبز در تبریز عمیقاً ناعادلانه است. مناطق ۲، ۴ و ۸ با سرانه کمتر از ۳ مترمربع و پوشش دسترسی زیر ۶۰ درصد در وضعیت بحرانی قرار دارند، در حالی که مناطق ۵، ۷ و ۱۰ سرانه بالای ۷ مترمربع نشان می‌دهند. ضریب جینی در مناطق محروم تا 43/0 محاسبه شده است که بیانگر نابرابری شدید در دسترسی است و نشان می‌دهد توزیع موجود فراتر از نوسانات تصادفی، از الگویی ساختاریافته و جانبدارانه پیروی می‌کند. در پایان، راهکارهای عملیاتی شامل توسعه فضاهای سبز خرد در بافت‌های فرسوده (پارک جیبی، بام سبز، دیوار سبز)، ایجاد شبکه‌های سبز پیوسته و اولویت‌بندی سرمایه‌گذاری در مناطق ۲، ۴ و ۸ ارائه شده است. به‏طور کلی می‏توان گفت که بدون مداخله هدفمند و مبتنی بر داده‌های مکانی، شکاف فضایی در کلانشهرتبریز عمیق‌تر خواهد شد.

کلیدواژه‌ها

فضاهای سبز شهری
سرانه فضای سبز
عدالت فضایی
سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)
کلانشهر تبریز

عنوان مقاله English

Spatial Pattern Analysis of Urban Green Space Distribution in Tabriz Metropolis Using Geographic Information System (GIS)

نویسندگان English

Iraj Teimouri 1
Parinaz Badamchizadeh 2
Ali Oskouee Aras 2
1 Associate Professor, Department of Geography and Urban Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran
2 Ph.D. Candidate in Geography and Urban Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
چکیده English

In Tabriz metropolis, per capita green space in some urban districts falls below 3 m², while the WHO global standard is 9 m² and Iran's national standard is 7 m². Despite this significant gap, no systematic study has yet identified precisely which districts and which functional levels (neighborhood, local, district) suffer the most severe shortages. This study aims to fill that gap by analyzing the spatial distribution pattern of urban green spaces in Tabriz using Geographic Information Systems (GIS). The methodology is based on precise spatial analysis using standard service radii: 300 m for neighborhood parks, 750 m for local parks, and 1,200 m for district parks. Analytical tools employed include distance analysis, overlay mapping, service radius zoning, and Gini coefficient calculation. The findings reveal a deeply unjust distribution of green space across the ten municipal districts. Districts 2, 4, and 8, with less than 3 m² per capita and accessibility coverage below 60%, are in critical condition, while districts 5, 7, and 10 show per capita green space above 7 m². The Gini coefficient in deprived districts reaches 0/43, indicating severe inequality and demonstrating that the existing distribution follows a structural and biased pattern beyond random fluctuations. Practical strategies proposed include developing small-scale green spaces in deteriorated urban fabrics (pocket parks, green roofs, green walls), creating continuous green networks, and prioritizing investment in deprived districts 2, 4, and 8. Overall, it can be concluded that without targeted, spatially-informed intervention based on spatial justice principles, the spatial gap in Tabriz will only widen further.

کلیدواژه‌ها English

Urban Green Spaces
Green Space Per Capita
Spatial Justice
Geographic Information System (GIS)
Tabriz Metropolis
1. Ahmadi Gigasari, F., Anvari, M. R., & Hafez Rezazadeh, M. (2024). Evaluation of the Distribution of Urban Green Space with the Approach of Spatial Justice (Case Study: Rasht City). Journal of Geographical Studies of Mountainous Areas, 5(3), 215-230. doi:10.22034/gsma.2024.2037561.1018 [In Persian].
2. Alizad, M. (2022). Measuring Citizens' Satisfaction with Urban Green Space and Its Impact on Urban Management (Case Study: Urmia). Journal of Geography and Human Relationships, 4(4), 1-15. Doi: 10.22034/gahr.2021.309292.1619. [In Persian].
3. Azar, A., Zakariyazadeh, A., & Morovati Zarghani, E. (2025). Studying the Citizens' Satisfaction from Urban Green Spaces (A case study: Zone 6 of Tabriz Metropolis). Journal of Geography and Planning, 28(90), 21-45. doi: 10.22034/gp.2023.56757.3139  [In Persian].
4. Badamchizadeh, P., Saadatjoo, P., Ahmadlouydarab, M., & Kazemian, M. (2022). Greenery as a Mitigation Strategy for Pedestrian Level Wind Condition in Urban Areas; Case Study: Iman Street in Tabriz. Journal of Naqshejahan- Basic studies and New Technologies of Architecture and Planning, 12(4), 96-115. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23224991.1401.12.4.4.0  [In Persian].
5. Barakbaf, N.S. (2024). Investigating the role of urban green spaces in sustainable urban development. Journal of Geography and Human Relationships, 6(3), 618-632. doi:10.22034/gahr.2023.400362.1889  [In Persian].
6. Bolund, P., & Hunhammar, S. (1999). Ecosystem services in urban areas. Journal of Ecological Economics, 29(2), 293–301. https://doi.org/10.1016/S0921-8009(99)00013-0
7. Byrne, J., & Wolch, J. (2009). Nature, race, and parks: Past research and future directions for geographic research. Journal of Progress in Human Geography, 33(6), 743–765.
8. Carmona, M. (2018). Principles for public space design, planning to do better. Journal of Urban Design International, 23(1), 47–59. https://doi.org/10.1057/s41289-017-0040-1
9. Goodarzi, M., & Hashemi Ghandali, F. (2023). utilizing the combined approach of GIS and ANP - DEMATEL method to rank factors affecting the optimal location of urban green spaces - Case study: Masjid Suleiman City. Journal of Scientific- Research Quarterly of Geographical Data (SEPEHR), 32(127), 171-185. doi: 10.22131/sepehr.2023.1973424.2927  [In Persian].
10.Kabisch, N., & Haase, D. (2014). Green justice or just green? Provision of urban green spaces in Berlin, Germany. Journal of Landscape and Urban Planning, 122(3), 129–139.
11.Lynch, K. (1960). The image of the city. MIT Press.
12.Mahmoudi, N., & Elyasi, E. (2020). Conceptual study of women's park space with environmental psychology approach. Journal of Geography and Human Relationships, 3(1), 313-330. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26453851.1399.3.1.17.2  [In Persian].
13.Mahmoudi, N., & Elyasi, E. (2020). Survey of women's satisfaction with urban green spaces (Case study: Azadegan Park in Dorud). Journal of Geography and Human Relationships, 3(1), 356-372. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26453851.1399.3.1.19.4 [In Persian].
14.Makhdoom, M. (2005). Fundamentals of land use planning. Tehran: Tehran University Press.
15.Maleki, S., & Arianejad, N. (2025). Analysis of the pathology of parks and recreational green spaces in Abadan city. Journal of Geography and Human Relationships, 7(3), 153-171. doi: 10.22034/gahr.2024.454233.2107 [In Persian].
16.Pourmohammadi, M.R. (2017). Urban Land Use Planning. Tehran: Organization for Studying and Compiling Humanities Textbooks of Universities (SAMAT). [In Persian].
17.Sister, C., Wolch, J., & Wilson, J. (2010). Got green? Addressing environmental justice in park provision. Journal of GeoJournal, 75(3), 229–248.
18.Tabatabayee, S., Robati, M., & Azizi, Z. (2026). Determination of Spatial Pattern of Urban Green Spread (Case Study: District 5 of Tehran Municipality). Journal of Applied Research in Geographical Sciences, 22(67), 171-188. doi: 10.52547/jgs.22.67.171 [In Persian].
19.Tahmasebi moghaddam, H., zanganeh, M., Heydari, M., & Imani, M. (2022). Explaining the Spatial Distribution Pattern of Urban Inner Parks with Spatial Justice Approach, Study Area: Sabzevar City. Journal of Urban Ecology Researches, 12(25), 19-36. doi: 10.30473/grup.2022.8664 [In Persian].
20.Talen, E. (1997). The social equity of urban service distribution: An exploration of park access in Pueblo, Colorado, and Macon, Georgia. Journal of Urban Geography, 18(6), 521–541.
21.Teimouri, I., Badamchizadeh, P., & Oskouee Aras, A. (2025). Spatial Justice Analysis of Urban Green Space Distribution and Its Overlap with Carbon Monoxide Pollution in Neighborhoods of Tabriz Metropolis. Journal of Geography and Spatial Development, 2(4), 55-70. doi: 10.22098/gsd.2026.19494.1122  [In Persian].
22.Van Herzele, A., & Wiedemann, T. (2003). A monitoring tool for the provision of accessible and attractive urban green spaces. Journal of Landscape and Urban Planning, 63(2), 109–126.
23.WHO. (2017). Urban green space interventions and health: A review of impacts and effectiveness. World Health Organization Regional Office for Europe, Copenhagen. https://www.who.int/europe
24.Wolch, J. R., Byrne, J., & Newell, J.P. (2014). Urban green space, public health, and environmental justice: The challenge of making cities ‘just green enough. Journal of Landscape and Urban Planning, 125(4), 234–244.
25.Yasini, S., & Karimi, A. (2024). Using Landscape Metrics for Assessing Spatial Distribution Pattern of Urban Green Space in Mashhad. Journal of Geography and Territorial Spatial Arrangement, 14(52), 217-240. doi: 10.22111/gaij.2024.48286.3193  [In Persian].
26.Zhang, Y., Lu, H., & Yu, Z. (2011). Management practices and recreational values of urban parks in China: The case of Beijing. Journal of Environmental Management, 48(6), 1137–1151.
جغرافیا و پژوهش های شهری
دوره 3، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 1-23

  • تاریخ دریافت 03 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 20 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 05 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما