بررسی الگوی شهرهای خواهر خوانده محصول محور در توسعه پایدار شهری؛ مطالعه موردی رفسنجان و غازی آنتپ
https://doi.org/10.22130/gur.2026.2095741.1054
اسماعیل بنی آدم، مالک ذوالقدر
چکیده این پژوهش با مقایسه رفسنجان و غازیآنتپ (تولیدکنندگان پسته)، الگوی «شهر خواهرخوانده محصولمحور» را با تکیه بر دیپلماسی شهری و گردشگری کشاورزی برای توسعه پایدار شهرهای متوسط ارائه میدهد. روش تحقیق کیفی از نوع فراترکیب با تحلیل نظاممند ۴۰ منبع علمی معتبر و کدگذاری مفهومی انجام شد. رفسنجان باوجود مزیتهای کشاورزی و فرهنگی، با چالشهایی مانند تحریمها و محدودیتهای مالی، بحرانهای زیستمحیطی (کمآبی و فرونشست)، ضعف نهادی در برندسازی مواجه است. در مقابل، غازیآنتپ با عضویت در شبکه شهرهای خلاق یونسکو، جشنوارههای بینالمللی و زیرساختهای گردشگری غذایی، هویت جهانی خود را تقویت کرده است. بر اساس شباهتهای دو شهر در اقتصاد پستهمحور، فرهنگ غذایی و سنتهای کشاورزی، ابتکار «شهرهای خواهرخوانده پسته» پیشنهاد میشود. مدل مفهومی مستخرج، موفقیت دیپلماسی شهری را تابع همافزایی سه مؤلفه «نهادی–دیپلماتیک»، «برندسازی و زیرساخت گردشگری» و «اقتصاد تجربهمحور» میداند که از طریق متغیر میانجی «شبکهای فراملی خواهرخواندگی» تقویت میشود. یافتهها نشان میدهد که غازیآنتپ در هر سه مؤلفه مدل، بهویژه در مؤلفه نهادی–دیپلماتیک و برندسازی امتیاز بالایی دارد؛ در مقابل، رفسنجان باوجود مزیت تولیدی، در هر سه مؤلفه با کمبود مواجه است و فقدان راهبردهای ساختاریافته، ضعف نهادی و بحرانهای زیستمحیطی از مهمترین موانع توسعه شهری هستند. بر اساس مدل ابتکاری «شهرهای خواهرخوانده پسته» بهعنوان چارچوب همکاری پیشنهاد میشود و تحقق آن مستلزم طراحی مسیرهای جایگزین (همکاریهای علمی فرهنگی غیررسمی، دیپلماسی عمومی مجازی، مشارکت بخش خصوصی، و حمایت چندسطحی نهادهای ملی و استانی) و مدیریت تدریجی موانع (با تأکید بر ظرفیت برد محیطی و پایداری منابع آب) میباشد. مدل ارائهشده، ضمن کاربرد عملیاتی برای رفسنجان، بهعنوان یک روششناسی عمومی برای سایر شهرهای متوسط دارای محصولات شاخص کشاورزی قابلتعمیم است و میتواند نقشهراهی برای تحول از «تولیدکننده صرف» به «نماد بینالمللی» ارائه دهد.