جغرافیا و پژوهش های شهری

چکیده شهر هوشمند یکی از دستاوردهای انقلاب انفورماتیک می‌باشد که به عنوان راهبردی در زمینه پایداری شهرها برای مقابله با چالش‌های ناشی از روند فزاینده شهرنشینی، در شش بعد حکمروایی هوشمند، اقتصاد هوشمند، شهروند هوشمند، پویایی هوشمند، محیط هوشمند و زندگی هوشمند مطرح شده است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی ویژگی‌های ابعاد حکمروایی و زندگی هوشمند در منطقه 9 کلانشهر مشهد انجام شده که از حیث نوع، کاربردی _– توسعه‌ای و از حیث روش، توصیفی _– تحلیلی می‌باشد. داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز پژوهش به روش اسنادی-کتابخانه‌ای و میدانی گردآوری شدند و سپس از طریق تکنیک‌های آماری در نرم‌افزار SPSS و مدل کوپراس مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. جامعه آماری پژوهش کارشناسان و شهروندان منطقه 9 مشهد می‌باشد که با استناد به رابطه کوکران با سطح اطمینان 95 درصد و میزان دقت 7 درصد، حجم نمونه 15 نفر کارشناس و 360 نفر شهروند برآورد گردید. نتایج بدست آمده از آزمون فریدمن حاکی از وجود تفاوت‌های آشکاری میان سطح برخورداری نواحی سه‌گانه از شاخص‌های مورد بررسی می‌باشد. ناحیه یک با مجموع میانگین، 501/4 رتبه اول را در میان سایرین به خود اختصاص داده است. شایان ذکر می‌باشد که شاخص شفافیت در هر سه ناحیه به صورت ضعیف ارزیابی شده است. همچنین یافته‌ها نشان می‌دهند که میزان مشارکت شهروندان در تصمیم‌گیری‌ها، تا حد قابل قبولی می‌تواند از طریق بهبود وضعیت شاخص‌های شفافیت (با ضریب بتای 533/0) و خدمات عمومی و اجتماعی (با ضریب بتای 311/0)، افزایش یابد. خروجی مدل کوپراس از رتبه‌بندی شاخص‌ها، حاکی از اهمیت شاخص آموزش به عنوان موثرترین عنصر در راستای بهبود استانداردهای هوشمندسازی در سطح منطقه می‌باشد.

چکیده پارکینگ حاشیه‌ای بخش بسیار مهم فضاهای شهری و خیابان‌ها را تشکیل می‌دهند. لازم به ذکر می‌باشد که اهمیت آن‌ها بویژه برای افرادی که نزدیک مراکز تجاری هستند، بسیار بیشتر است. مدیریت این نوع پارکینگ اهدافی مانند توزیع عادلانه جای پارک، جلوگیری از توقف‌های طولانی‌مدت در مناطق پرتقاضا، کاهش سفرهای غیرضروری، پیشگیری از تخلفات پارک (مانند توقف دوبل یا پارک در مکان‌های ممنوع) و استفاده از درآمد حاصل برای احداث پارکینگ‌ها و اجرای طرح‌های ترافیکی را دنبال می‌کند. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی میزان تحقق اهداف فوق‌الذکر در دو خیابان «ارتش شمالی» و خیابان «فردوسی» شهر تبریز که بخشی از محدوده پروژه پارکینگ حاشیه‌ای می‌‌باشند، طراحی گردیده است. جهت برداشت داده‌های مورد نیاز از شیوه میدانی استفاده شده است. از ساعت 7:30 لغایت 20 اقدام به شمارش و ثبت پلاک تمامی جایگاه‌های پارک حاشیه‌ای و پارک دوبل (در صورت وجود سوبل) گردید و هر نیم ساعت یکبار به تمامی جایگاه‌ها جهت مقایسه و کنترل پلاک ثبتی برداشت قبلی مراجعه شد. در صورتی که خودرو جدید، اقدام به پارک در جایگاه کرده بود، پلاک آن ثبت شده و مدت زمان پارک برای آن جایگاه بازنشانی گردید. بر اساس نتایج به‌غیراز ساعات اولیه صبح، در سایر زمان‌ها تقاضا بیشتر از ظرفیت بوده است. نتایج بررسی مدت‌زمان پارک خودرو نشان می‌دهد که الگوی غالب پارکینگ حاشیه‌ای در خیابان ارتش شمالی (61 درصد) و فردوسی (76/51 درصد) از نوع بلندمدت است. همچنین، ساعت شروع و پایان پارک بلندمدت، دقیقاً مطابق با ساعات کاری ادارات و کسبه‌های محدوده می‌باشد؛ بنابراین، غالب افرادی که از پارکینگ حاشیه‌ای به‌صورت بلندمدت استفاده می‌کنند، کارمندان و اصناف محدوده می‌باشند.

چکیده در دهه گذشته، توسعه نظریه‌های مرتبط با شهرهای پایدار، شهرهای اکولوژیک، اکوسیستم‌ها، شهرهای هوشمند و شهرهای سبز، توجه طراحان و برنامه‌ریزان شهری را به ضرورت ایجاد هماهنگی میان طراحی شهری و طبیعت معطوف کرده است. متخصصان همواره بر اهمیت پایداری محیط‌زیست، مواجهه با چالش‌های اقلیمی و ادغام اصول اکولوژیکی در برنامه‌ریزی شهری تأکید داشته‌اند. این رویکرد بیانگر تعهدی گسترده به ایجاد محیط‌های شهری تاب‌آور است که نه‌تنها با تغییرات اقلیمی سازگار می‌شوند، بلکه تأثیرات منفی آن را نیز کاهش داده و زمینه‌ساز زندگی پایدار می‌شوند.این پژوهش به بررسی ویژگی‌های ریزاقلیم شهری که بر محله‌های مسکونی تأثیرگذار است، از طریق برنامه‌ریزی و طراحی شهری می‌پردازد. فرم‌های مختلف بلوک‌های شهری، ریزاقلیم‌های گوناگونی ایجاد می‌کنند که سطح آسایش متفاوتی برای شهروندان فراهم می‌آورد. پژوهش حاضر، به مقایسه موضوع آسایش حرارتی فضای باز در فصل زمستان (۲۰ دسامبر) شهر تبریز برای سه فرم رایج بلوک‌های مسکونی (حیاط‌دار، خطی و منفرد) پرداخته است. برای این منظور، از نرم‌افزار ENVI-met جهت شبیه‌سازی دمای هوا، شاخص میانگین پیش‌بینی‌شده (PMV)، سرعت باد و رطوبت نسبی استفاده شده است تا مشخص شود کدام‌یک از این بلوک‌های رایج برای اقلیم سرد تبریز مناسب‌تر است. هدف اصلی پژوهش، روشن‌سازی تأثیر فرم بلوک‌ها بر آسایش حرارتی فضای باز در مساکن تبریز است. در این مطالعه، با حفظ تراکم ساختمانی ثابت، اثرات فرم‌های مختلف شهری بر آسایش حرارتی مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج نشان می‌دهد که در فصل زمستان، مدل‌های حیاط‌دار و منفرد تأثیر بیشتری بر آسایش حرارتی فضای باز ساکنان دارند. شبیه‌سازی مدل خطی حاکی از آن است که این فرم در این منطقه مناسب نیست و نمی‌تواند آسایش حرارتی مطلوبی برای مساکن در فصول سرد فراهم کند.

چکیده در حال حاضر 50 درصد جمعیت جهان در شهرها زندگی می­کنند و آمارها نشان از وجود روند افزایشی شهرنشینی در دنیا دارند. اسکان این حجم از جمعیت در مناطق شهری باید طبق برنامه­ریزی­های قبلی صورت گیرد، تا از بروز آسیب به محیط زیست جلوگیری شود. از سوی دیگر، می‌بایست برنامه‌ریزان فرایندهای مربوط به توسعه فیزیکی شهر را برای اتخاذ استراتژی­های توسعه پایدار شهری ادراک نمایند. به منظور بررسی تناسب اراضی برای توسعه فیزیکی شهر مراغه، 9 متغیر مورد بررسی قرار گرفتند. این متغیرها عبارتند از: شیب، ارتفاع، فاصله از شهر، فاصله از راه­های ارتباطی، فاصله از رودخانه، خاک­شناسی، زمین­شناسی، پوشش گیاهی و کاربری اراضی. لایه­های موضوعی متغیرهای مورد بررسی با استفاده از انواع توابع خطی کاهشی یا افزایشی و تعریف کاربر به فازی تبدیل شدند. به این ترتیب، مقادیر همه نقشه­های تهیه شده بین 0 و 1 تعریف و با استفاده از عملگر گامای فازی با یکدیگر ترکیب شدند. در نهایت نقشه نهایی تناسب اراضی جهت توسعه فیزیکی شهر مراغه تهیه گردید. نتایج به دست آمده نشان می­دهد که بالغ بر 23 درصد از محدوده مطالعاتی جهت توسعه فضایی شهر در کلاس با تناسب بسیار پایین قرار می­گیرند. در حالت تطبیقی 18 درصد از محدوده مورد مطالعه در شرق و جنوب غرب شهر مراغه و به صورت پیوسته و متصل به شهر برای گسترش فیزیکی شهر مراغه از شرایط بسیار مطلوبی برخوردار هستند. این پهنه­ها در فاصله­ای دور از رودخانه و بستر دره صوفی­چای قرار دارند و در نتیجه منجر به جلوگیری از بروز مسائل زیست محیطی و اکولوژیکی می‌شوند.

چکیده آینده­نگاری منطقه­ای به عنوان رویکردی جدید در علم برنامه­ریزی توسعه منطقه­ای، درصدد فعلیت بخشیدن به راهبردها و عوامل کلیدی توسعه­ای است که غالبا در فرایند برنامه­ریزی، تصمیم­گیری و اجرا به فراموشی سپرده می‌شوند. لذا پژوهش حاضر در پی شناسایی راهبردهای مناسب و عوامل کلیدی توسعه با کمک رویکرد آینده­نگاری منطقه­ای در استان زنجان می‌باشد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی است که مبتنی بر داده­های آماری استان و استفاده از تکنیک تحلیل اثرات متقابل/ ساختاری در نرم افزار میک­مک می­باشد. نتایج بررسی وضعیت پراکندگی متغیرهای موثر بر وضعیت آینده توسعه استان زنجان نشان داد که وضعیت سیستم ناپایدار است. در تحلیل نهایی از میان 25 عامل تاثیرگذار در توسعه استان زنجان، 13 عامل به عنوان عوامل کلیدی موثر بر توسعه استان از ماتریس اثرات مستقیم انتخاب گردیدند و با 13 عامل کلیدی ماتریس تاثیرات غیرمستقیم مقایسه شدند. نتایج نشان داد که پنج عامل «جاذبه­های گردشگری استان»، «تنوع بخش­های اقتصادی»، «ضعف در عدالت اجتماعی»، «نرخ رشد اقتصادی» و «جذب سرمایه­های کلان» در هر دو ماتریس رتبه­های بالا را کسب کردند، بنابراین می‌توان اذعان نمود که نیازمند توجه بیش از پیش می­باشند. طبق تحلیل یافته‌ها، عوامل اقتصادی بیشترین تاثیر و عوامل زیست محیطی کمترین تاثیر را در توسعه استان زنجان دارند. در نهایت، تغییر دیدگاه‌ها با رویکردهای نوین برنامه‌ریزی و آینده‌پژوهی و توجه به گردشگری، سیاست‌های اقتصادی دانش‌بنیان، افزایش سرمایه‌گذاری (جذب سرمایه‌های ملی)، تنوع فرهنگی، عدالت اجتماعی و تقویت مدیریت به عنوان راهبردهای مناسب توسعه در سطح استان زنجان مطرح می‌شوند.

چکیده یکی از پیامدهای تغییرات اقلیمی، افزایش خطر وقوع سیل و آثار ناشی از آن است. بلایای زیست‌محیطی با شدت و فراوانی بیشتری در سراسر جهان رخ می‌دهند و سیل به‌عنوان یکی از این بلایا، خسارات گسترده‌ای از جنبه‌های مادی و غیرمادی به‌همراه داشته و اثرات آن تا مدت‌ها پس از وقوع نیز ادامه می‌یابد. شهرستان معمولان، که در مسیر رودخانه کرخه قرار دارد، یکی از مناطق سیل‌خیز ایران است که به‌ویژه در سال ۱۳۹۸ با سیلاب‌های شدیدی مواجه شد و هر ساله نیز در معرض این پدیده قرار دارد. ازاین‌رو، پایش بلایای سیل و ارزیابی میزان خطر آن به یک ضرورت فوری برای افزایش ظرفیت پیشگیری و کاهش خسارات در این شهرستان تبدیل شده است. در پژوهش حاضر، تلاش شده است تا ارزیابی و پهنه‌بندی سیلاب در این منطقه انجام گیرد. در این راستا، 9 لایه شامل رطوبت توپوگرافی، شیب، طبقات ارتفاعی، فاصله از رودخانه، تراکم زهکشی، فاصله از راه، پوشش گیاهی، میزان بارش و نوع خاک به‌عنوان شاخص‌های مؤثر در سیل‌خیزی منطقه انتخاب شدند. در این پژوهش، از داده‌های مدل رقومی ارتفاعی (DEM) با قدرت تفکیک مکانی ۲۸ متر برگرفته از ماهواره ASTER و داده‌های بارش ماهانه سازمان ECMWF در بازه زمانی ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ استفاده شد و داده‌ها به مقادیر سالانه تبدیل گردیدند. برای پهنه‌بندی سیل‌خیزی، از روش تحلیل شبکه (ANP) در نرم‌افزار Super Decisions بهره گرفته شد که در آن، وزن‌دهی شاخص‌ها بر اساس نظرات کارشناسان انجام گرفت. نتایج نشان می‌دهد که بیشترین درصد اراضی شهرستان معمولان در طبقات با خطر سیل‌خیزی زیاد و متوسط قرار دارند. سایر طبقات به‌ترتیب شامل کم و خیلی زیاد هستند و طبقه خیلی کم، کمترین سهم از سطح منطقه را به خود اختصاص داده است.