جغرافیا و پژوهش های شهری

چکیده با تغییرات سریع اقلیمی، خطر مخاطرات محیطی، از جمله سیل‌های ناگهانی و ویرانگر، به‌شدت افزایش یافته است. تغییرات آب‌وهوایی جهانی باعث ناپایداری الگوهای بارندگی، افزایش شدت طوفان‌ها و بالا رفتن سطح آب رودخانه‌ها شده که در نهایت منجر به بروز سیلاب‌های گسترده در مناطق مختلف می‌شود.در کنار عوامل طبیعی، نحوه واکنش جوامع انسانی به این خطرات نقش مهمی در میزان آسیب‌پذیری آن‌ها دارد. مفاهیم روان‌شناختی مانند دلبستگی به مکان به‌عنوان یکی از عوامل کلیدی در شکل‌گیری ارتباطات انسان و محیط مطرح می‌شوند. دلبستگی شامل پیوندهای عاطفی، شناختی و تجربی افراد با مکان زندگی‌شان است و می‌تواند بر میزان ادراک خطر و اقدامات پیشگیرانه تأثیرگذار باشد. پژوهش حاضر این فرضیه را مطرح می‌کند که رابطه بین دلبستگی به مکان، ادراک خطر محیطی و رفتار پیشگیرانه در کشورهای مختلف، بسته به زمینه‌های فرهنگی، متفاوت است. این مطالعه دو شهر ویبو والنتیا (ایتالیا) و بابل (ایران) را که احتمال وقوع سیل در آن‌ها بسیار بالا است، مقایسه کرده است. نتایج حاکی از آن است که افراد با دلبستگی بالا به مکان، ادراک بیشتری از خطر دارند و تمایل بیشتری به اتخاذ رفتارهای پیشگیرانه نشان می‌دهند. همچنین تأثیر دلبستگی به مکان بر ادراک خطر و رفتار پیشگیرانه در بابل بیشتر از ویبو والنتیا بود. پژوهش حاضر بر اهمیت عوامل روان‌شناختی در مدیریت مخاطرات محیطی تأکید دارد و نشان می‌دهد که توجه به دلبستگی به مکان می‌تواند به سیاست‌گذاری‌های مؤثرتر جهت کاهش خسارات ناشی از بلایای طبیعی کمک کند. با بررسی تفاوت‌های فرهنگی، نتایج این مطالعه می‌تواند در تدوین برنامه‌های مدیریت بحران بسیار مفید و کاربردی باشد.

چکیده از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی قرن بیست‌ویکم می‌توان به پدیده‌ی افزایش جمعیت سالمندان اشاره کرد. این مقاله با هدف تحلیل فضایی نماگرهای جمعیتی سالمندان در محله‌­های ‌شهر قائمشهر تهیه شده است. روش تحقیق مطالعه حاضر توصیفی - تحلیلی و بر اساس هدف کاربردی می‌­باشد. داده­‌هاى خام از بلوک‌­های آماری شهر قائمشهر در سال­های 1390 و 1395 استخراج شده‌اند. برای بررسی وضعیت سالمندان در محله‌­های 20 گانه شهر قائمشهر از شاخص‌های نسبت سالمندی، نسبت وابستگی سالمندی، شاخص سالمندی، شاخص پیری استفاده شده و برای تحلیل فضایی شاخص‌­های جمعیت سالمند از نرم­‌افزار Arc Gis و از روش‌­های لکه­‌های داغ و خودهمبستگی فضایی موران بهره گرفته شده است. با بررسی هرم سنی شهر قائمشهر در سال‌های 1390 تا 1395 مشخص شده که نسبت جمعیت سالمند به سایر گروه‌­های سنی در دوره اخیر بیشتر شده است. محله­‌های 2، 18، 9 و 3 به ترتیب بیشترین میزان نرخ رشد جمعیت سالمند طی سال‌­های 1390 تا 1395 را دارند. نرخ رشد جمعیت سالمند کل شهر نیز 4/18 درصد می­‌باشد.
شاخص­های مورد مطالعه دارای الگوی فضایی خوشه­ای در سطح شهر بوده و مقادیر آن­ها در سطح محله­های مرکزی بیشتر از محله­‌های پیرامونی می­باشند.
با توجه به یافته‌های پژوهش، ضروری است که مدیران شهری و سیاست‌گذاران، توزیع فضایی سالمندان را در فرآیند برنامه‌ریزی لحاظ کنند. همچنین، اتخاذ سیاست‌هایی برای افزایش دسترسی سالمندان به خدمات شهری، فضاهای عمومی، امکانات رفاهی و حمل‌ونقل عمومی از اهمیت بالایی برخوردار است.

چکیده سیمای سرزمین به ساختار فضایی و سامان‌دهی عناصر طبیعی و انسانی در یک منطقه اطلاق می‌شود که در نتیجه‌ی فرآیندهای طبیعی و فعالیت‌های انسانی شکل می‌گیرد. متریک‌ها به‌عنوان ابزارهای تحلیلی اصلی، نقشی کلیدی در ارزیابی و سنجش ویژگی‌ها و عملکرد سیمای سرزمین ایفا می‌کنند. این پژوهش به بررسی ساختار اکولوژی شهری ارومیه با تأکید بر مفهوم سیمای سرزمین و متریک‌های آن می‌پردازد تا اقدامات اصلاحی برای بهبود فرآیندهای اکولوژیکی آن ارائه شود. برای شناسایی عناصر تشکیل‌دهنده‌ی سیمای سرزمین شهر ارومیه، از نقشه‌ی کاربری اراضی استفاده شده است. سپس، جهت مدل‌سازی داده‌ها، از افزونه‌ی Patch Analyst استفاده شده و متریک‌های سیمای سرزمین شامل مساحت طبقه، تعداد لکه‌ها، میانگین اندازه‌ی لکه، میانگین شکل لکه، میانگین تراکم حاشیه، یکنواختی و تنوع شانون مورد بررسی قرار گرفته‌اند. در نهایت، پس از شبکه‌بندی منطقه به‌صورت شش‌ضلعی با استفاده از Patch Grid، متریک‌های مورد نظر برای شبکه‌های شش‌ضلعی محاسبه شدند.  نتایج حاصل از متریک‌ها نشان می‌دهد که افزایش فاصله و پراکندگی لکه‌ها و کاهش ارتباط اکولوژیکی آن‌ها، موجب گسستگی و کاهش یکپارچگی فضای سبز شهر ارومیه شده است. با توجه به یافته‌های به‌دست‌آمده، می‌توان نتیجه گرفت که استفاده از متریک‌های سیمای سرزمین می‌تواند به شناسایی چالش‌ها و فرصت‌های موجود در زمینه‌ی پایداری فضای سبز و بهبود کیفیت زندگی ساکنان کمک کند.

چکیده تبصره ۳ ماده ۱۰۱ قانون شهرداری که در اصلاحیه سال ۱۳۹۰ به تصویب رسید، یکی از مهم‌ترین سازوکارهای حقوقی در تنظیم روابط میان مالکان اراضی و نهاد مدیریت شهری در فرآیند تفکیک اراضی به شمار می‌رود. بر اساس این تبصره، شهرداری می‌تواند در اراضی بیش از ۵۰۰ مترمربع که دارای سند رسمی شش‌دانگ هستند، به‌منظور تأمین سرانه‌های خدماتی و عمومی شهری، تا سقف ۵۰ درصد (%25 + %25) از زمین را به‌صورت رایگان دریافت کند یا معادل ارزش روز آن را با نظر کارشناس رسمی اخذ نماید. در ظاهر، این حکم تلاشی برای حمایت از منافع عمومی است، اما در عمل چالش‌های متعددی، به‌ویژه در تفسیر و اجرای آن از سوی شهرداری‌ها، مشاهده می‌شود. پژوهش حاضر با هدف تحلیل حقوقی اجرای این تبصره و بررسی پیامدهای عملی آن، به‌ویژه در ارتباط با اراضی زیر ۵۰۰ مترمربع و همچنین رویه شهرداری‌ها در خصوص تفکیک‌های غیررسمی، به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی انجام شده است. در این راستا، با بررسی تطبیقی قوانین شهرسازی ترکیه، به‌ویژه قانون عمران شهری، تلاش شده است تا ابعاد حقوقی، ساختاری و اجرایی اخذ قدرالسهم توسط نهادهای شهری در دو کشور مورد واکاوی قرار گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که در ایران، شهرداری‌ها با تفسیر موسع از این تبصره، در مواردی خارج از چارچوب قانونی و گاه بدون ایجاد ارزش افزوده واقعی، اقدام به مطالبه سهم از مالکان می‌کنند؛ در حالی که در نظام حقوقی ترکیه، اخذ سهم تابع ضوابطی روشن، دقیق و نظارت‌پذیر است و تفکیک‌های غیرقانونی نه مبنای مطالبه، بلکه موضوع برخورد حقوقی محسوب می‌شود. در پایان، پیشنهادهایی برای بازنگری در دستورالعمل‌های اجرایی و شفاف‌سازی حدود اختیارات شهرداری ارائه شده است.

پژوهش حاضر با هدف تحلیل حقوقی اجرای این تبصره و بررسی پیامدهای عملی آن، به‌ویژه در ارتباط با اراضی زیر ۵۰۰ مترمربع، و همچنین رویه شهرداری‌ها در خصوص تفکیک‌های غیررسمی، به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی انجام شده است. در این راستا، با بررسی تطبیقی قوانین شهرسازی ترکیه، به‌ویژه قانون عمران شهری (İmar Kanunu)، تلاش شده تا ابعاد حقوقی، ساختاری و اجرایی اخذ قدرالسهم توسط نهادهای شهری در دو کشور مورد واکاوی قرار گیرد.

یافته‌ها نشان می‌دهد که در ایران، شهرداری‌ها با تفسیر موسع از این تبصره، در مواردی خارج از چارچوب قانونی و گاه بدون ایجاد ارزش افزوده واقعی، اقدام به مطالبه سهم از مالکان می‌نمایند؛ در حالی که در نظام حقوقی ترکیه، اخذ سهم تابع ضوابطی روشن، دقیق و نظارت‌پذیر است و تفکیک‌های غیرقانونی نه مبنای مطالبه، بلکه موضوع برخورد حقوقی است. در پایان، پیشنهادهایی برای بازنگری در دستورالعمل‌های اجرایی و شفاف‌سازی حدود اختیارات شهرداری ارائه شده است

چکیده مبلمان شهری از جمله عناصر سازنده فضای شهری محسوب می‌شود که کمیت و کیفیت، زیبایی، راحتی، دوام و محل استقرار آن نقش بسیار اساسی در دستیابی به شهری زیبا و سالم دارد، زیباسازی یکی از عوامل مهم مبلمان شهری است. یکی از عواملی که کمتر موردتوجه قرارگرفته است موضوع رنگ  و هویت در فضاهای شهری است. طراحی مناسب آن و به‌کارگیری متناسب آن با محیط، از بخش‌هایی از شهر که به آن فضاهای شهری می‌گوییم (فضاهایی هم چون پارک‌ها، میدان‌ها، پیاده‌روها، مراکز تجاری و ...) تأثیر زیادی بر کیفیت زندگی شهر برجای می‌گذارد. تأمین مبلمان شهری از سوی مدیران و برنامه ریزان مختلف، به‌موازات افزایش جمعیت و توسعه فیزیکی شهرها، جهت آرامش و راحتی شهروندان، علاوه بر رفع نیازهای فیزیکی، می‌تواند پاسخی برای نیازهای روانی، روحی و فرهنگی ساکنانش باشد. هدف این پژوهش بررسی و ارزیابی عوامل تأثیرگذار در طراحی و برنامه‌ریزی مبلمان شهری زابل می‌باشد و این پژوهش بر پایه ترکیبی از روش­های توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه­ای، اسنادی و میدانی و جامعه آماری این پژوهش شهر زابل می­باشد. تجزیه‌وتحلیل داده­ها با استفاده از SPSS و  آزمون T و مدل متناسب تصمیم‌گیری ARAS و نرم‌افزار ARC GIS انجام شد. نتایج مدل ARAS نشان می‌دهد که ناحیه ۲ با ضریب (۱.۰۰۰) بالاترین رتبه و ناحیه ۴ با ضریب (۰.۸۲۸) پایین‌ترین رتبه را کسب کردند.همچنین آزمون t تک ‌نمونه‌ای نشان داد که وضعیت کلی مبلمان شهری زابل در حد مطلوب نیست. اگرچه عوامل نظری تأثیرگذار در طراحی مبلمان شهری زابل شناسایی‌شده‌اند، ولی به دلایلی همچون عدم اجرای صحیح، بی‌توجهی به ملاحظات اقلیمی و بصری، و توزیع ناعادلانه امکانات، عملکرد موجود مطلوب ارزیابی نمی‌شود. این مطالعه لزوم بازنگری اساسی در فرآیند برنامه‌ریزی و طراحی مبلمان شهری زابل با تأکید بر رویکردی یکپارچه، اقلیم‌محور و عادلانه را نشان می‌دهد.

چکیده روانشناسی محیطی به‌عنوان شاخه‌ای از روانشناسی و زیرمجموعه علوم رفتاری، به مطالعه رفتارهای انسانی در رابطه با سکونتگاه فرسوده شهری یا محیط کالبدی و ظرفیت و نیازهای محیطی و ارتباط دوسویه بین انسان و محیط می‌پردازد. از آنجایی‌که بافت‌های فرسوده با مشکلات اقتصادی، کالبدی، زیست‌محیطی و غیره مواجه‌اند، توجه به مقوله زیست‌پذیری و استانداردهای آن در کاهش مشکلات فوق و ارتقاء کیفیت زندگی و کارآمدی مدیریت شهری مؤثر است. پژوهش حاضر با هدف نقش روانشناسی محیطی در ارتقاء زیست‌پذیری فضاهای شهری شهر رفسنجان تدوین‌ شده است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و از لحاظ هدف، کاربردی است. پرسشنامه تدوین شده میان 80 نفر به ‌صورت تصادفی ساده توزیع گردید و چهار عامل از عوامل مؤثر بر زیست‌پذیری شهر رفسنجان مورد بررسی قرار گرفتند. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از روش دیمتل استفاده‌ شده است. نتایج پژوهش حاضر نشان داد عواملی که وضعیت بهتری در محدوده بافت فرسوده شهر رفسنجان دارند، از اهمیت بیشتری برخوردارند. بدین ترتیب با توجه به نتایج پژوهش، در این تحقیق، شاخص‌های وضعیت تمایل ساکنان به سکونت در بافت، وضعیت سطح فساد اجتماعی در بافت‌های فرسوده، وضعیت حس تعلق به مکان، وضعیت رضایت ساکنان از امکانات و تسهیلات بافت فرسوده، وضعیت صرفه و ارزش اقتصادی بافت، وضعیت دسترسی به خدمات عمومی و زیرساخت‌های شهری، فرصت‌های درآمدزایی از طریق جاذبه‌های گردشگری، تمایل بخش خصوصی به سرمایه‌گذاری در بافت، وضعیت کیفیت هوا، خانوارهای برخوردار از سیستم فاضلاب استاندارد، کیفیت جمع‌آوری آب‌های سطحی، آرامش و فقدان آلودگی صوتی، وضعیت فشردگی و ریزدانگی ساختمان‌ها در بافت، وضعیت تراکم جمعیت در بافت‌های فرسوده و نفوذپذیری، بیشترین تأثیرپذیری را در ارتقاء زیست پذیری بافت فرسوده دارند.