جغرافیا و پژوهش های شهری

چکیده در کلان‌شهر تبریز، سرانه فضای سبز در برخی مناطق شهری به کمتر از ۳ مترمربع می‌رسد، در حالی که استاندارد جهانی سازمان بهداشت جهانی ۹ مترمربع و استاندارد ملی ایران ۷ مترمربع است. با وجود این شکاف معنادار، تاکنون مطالعه‌ای که به طور نظام‌مند نشان دهد این کمبود در کدام مناطق و در کدام سطوح عملکردی (همسایگی، محلی، ناحیه‌ای) شدیدتر است، انجام نشده است. پژوهش حاضر با هدف پر کردن این خلأ، به تحلیل الگوی فضایی توزیع فضاهای سبز شهری در تبریز با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) پرداخته است. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل‌های مکانی و ارزیابی شعاع‌های دسترسی استاندارد است: ۳۰۰ متر برای پارک‌های همسایگی، ۷۵۰ متر برای پارک‌های محلی و ۱۲۰۰ متر برای پارک‌های ناحیه‌ای. ابزارهای به‌کاررفته شامل تحلیل فاصله، همپوشانی لایه‌ها، پهنه‌بندی شعاع دسترسی و محاسبه ضریب جینی می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد توزیع فضای سبز در تبریز عمیقاً ناعادلانه است. مناطق ۲، ۴ و ۸ با سرانه کمتر از ۳ مترمربع و پوشش دسترسی زیر ۶۰ درصد در وضعیت بحرانی قرار دارند، در حالی که مناطق ۵، ۷ و ۱۰ سرانه بالای ۷ مترمربع نشان می‌دهند. ضریب جینی در مناطق محروم تا 43/0 محاسبه شده است که بیانگر نابرابری شدید در دسترسی است و نشان می‌دهد توزیع موجود فراتر از نوسانات تصادفی، از الگویی ساختاریافته و جانبدارانه پیروی می‌کند. در پایان، راهکارهای عملیاتی شامل توسعه فضاهای سبز خرد در بافت‌های فرسوده (پارک جیبی، بام سبز، دیوار سبز)، ایجاد شبکه‌های سبز پیوسته و اولویت‌بندی سرمایه‌گذاری در مناطق ۲، ۴ و ۸ ارائه شده است. به‏طور کلی می‏توان گفت که بدون مداخله هدفمند و مبتنی بر داده‌های مکانی، شکاف فضایی در کلانشهرتبریز عمیق‌تر خواهد شد.

چکیده شهر خلاق به‌عنوان یکی از رویکردهای نوین توسعه شهری، نقش مهمی در ارتقای توسعه پایدار از طریق تقویت نوآوری، سرمایه انسانی، صنایع خلاق و حکمرانی مشارکتی ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل ساختاری شاخص‌های شهر خلاق مؤثر بر توسعه پایدار شهری در بندر بوشهر انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی ـ تحلیلی بوده و با استفاده از روش تحلیل ساختاری و نرم‌افزار میک‌مک انجام شده است. جامعه آماری شامل 17 نفر از خبرگان حوزه‌های برنامه‌ریزی شهری، مدیریت شهری و توسعه پایدار بود که به روش هدفمند انتخاب شدند. بر اساس مطالعات نظری و نظر خبرگان، 25 متغیر کلیدی شهر خلاق شناسایی و در قالب ماتریس اثرات متقاطع 25×25 مورد تحلیل قرار گرفتند. متغیرهای همکاری نهادی شهری با امتیاز تأثیرگذاری 66، آموزش خلاقیت و نوآوری با امتیاز 65، کیفیت فضاهای عمومی و سرزندگی و زیست‌پذیری شهری هر کدام با امتیاز 59 و حکمرانی شهری خلاق با امتیاز 58، مهم‌ترین پیشران‌های توسعه پایدار شهری شناسایی شدند. تحلیل اثرات غیرمستقیم نیز ثبات کامل رتبه‌بندی متغیرها را نشان داد که بیانگر اعتبار بالای ساختار روابط میان شاخص‌ها است. یافته‌ها حاکی از آن است که تقویت همکاری نهادی، حکمرانی خلاق، آموزش و نوآوری و ارتقای کیفیت فضاهای عمومی، مؤثرترین راهبرد برای تحقق توسعه پایدار شهری مبتنی بر رویکرد شهر خلاق در بندر بوشهر محسوب می‌شود. همچنین نتایج نشان می‌دهد که هم‌افزایی میان نهادهای شهری و بخش خصوصی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در تسریع فرآیند توسعه پایدار و افزایش تاب‌آوری شهری داشته باشد و پایداری محیطی را نیز تقویت کند.

چکیده جاذبه‌های گردشگری یک مقصد فراتر از پدیده‌های طبیعی و تاریخی آن است و رویدادهای متنوع برگزار شده در طول سال، پتانسیل قابل توجهی برای توسعه صنعت گردشگری دارند و ابزاری راهبردی برای بازاریابی و جذب گردشگر محسوب می‌شوند. این پژوهش کاربردی با هدف شناسایی و سنجش تأثیر متغیرهای فرهنگی، اجتماعی، مدیریتی، محیطی و اقتصادی بر توسعه گردشگری رویداد در شهر کرج انجام شد و به دنبال ارائه راهکارهای عملی برای بهبود آن است. جمع‌آوری داده‌ها به روش توصیفی و پیمایشی صورت گرفت. اطلاعات لازم از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی، با استفاده از یک پرسش‌نامه ساختاریافته، از ۳۸۴ گردشگر علاقه‌مند به رویدادها (به روش نمونه‌گیری در دسترس) گردآوری شد. اعتبار و پایایی پرسش‌نامه با استفاده از روایی و پایایی مورد سنجش قرار گرفت. داده‌ها با بهره‌گیری از تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی، در قالب مدل‌سازی معادلات ساختاری، تحلیل شدند. شاخص کایزر مایر اوکلین (KMO) برای اطمینان از کفایت حجم نمونه به کار رفت و ضریب آلفای کرونباخ در تمامی موارد بیش از ۰/۷ گزارش شد که نشان‌دهنده پایایی ابزار اندازه‌گیری است. تحلیل‌ها با نرم‌افزارهای SPSS 24 و AMOS 24 انجام شد. یافته‌ها نشان دادند که متغیرهای فرهنگی با ۴۵/۸۸۱ % واریانس تبیین‌شده، مهم‌ترین عامل در توسعه گردشگری رویداد در کرج هستند. پس از آن، به ترتیب متغیرهای اجتماعی، متغیرهای مدیریتی، متغیرهای محیطی، و متغیرهای اقتصادی قرار گرفتند. این پژوهش، برخلاف بسیاری از مطالعات پیشین که غالباً بر جنبه‌های اقتصادی و تک‌بعدی گردشگری رویداد متمرکز بوده‌اند، با در نظر گرفتن پنج متغیر کلیدی، رویکردی جامع و چندبعدی را برای فهم و بهبود این صنعت ارائه می‌دهد.

چکیده افزایش جمعیت شهری، گسترش مصرف منابع، تولید فزاینده پسماند، آلودگی هوا، فشار بر زیرساخت‌های شهری و کاهش کیفیت محیط زندگی، از جمله پیامدهایی است که مدیریت شهری را با چالش‌های جدی مواجه ساخته است. هدف پژوهش حاضر، بررسی تأثیر آموزش زیست‌محیطی بر پاسخگویی شهروندان اهواز در فرایند گذار به شهر هوشمند است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی–پیمایشی از نوع همبستگی است. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه شهروندان شهر اهواز بوده و حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران 384 نفر تعیین شد. نمونه‌ها از طریق روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، پرسشنامه محقق‌ساخته مبتنی بر طیف پنج‌درجه‌ای لیکرت بود که روایی آن از طریق نظر متخصصان و پایایی آن با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ تأیید شد. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS و از طریق آمار توصیفی و استنباطی شامل ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیون مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. یافته‌های پژوهش نشان داد که میان آموزش زیست‌محیطی، آگاهی زیست‌محیطی و پاسخگویی شهروندی رابطه مثبت و معنادار وجود دارد. همچنین نتایج تحلیل رگرسیون بیانگر آن بود که آموزش زیست‌محیطی و آگاهی زیست‌محیطی اثر مثبت و معناداری بر پاسخگویی شهروندان دارند و آگاهی زیست‌محیطی نقش اثرگذارتری در تبیین پاسخگویی شهروندی ایفا می‌کند. در این پژوهش، پاسخگویی شهروندی علاوه بر مسئولیت‌پذیری عمومی، در ارتباط با موضوعاتی مانند مدیریت پسماند و زباله، حفاظت از فضای سبز و مشارکت در حفظ محیط‌زیست شهری نیز مورد توجه قرار گرفته است. در مجموع، نتایج پژوهش نشان می‌دهد که آموزش زیست‌محیطی و ارتقای آگاهی عمومی می‌توانند نقش مهمی در افزایش مسئولیت‌پذیری شهروندان و حمایت از سیاست‌های توسعه پایدار و شهر هوشمند در شهر اهواز ایفا کنند.

چکیده احساس امنیت یکی از مهم‌ترین شاخص‌های کیفیت فضاهای سبز شهری است و نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان حضور، تعاملات اجتماعی و رضایت کاربران از پارک‌های شهری دارد. در این راستا، پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر محصوریت فضایی بر احساس امنیت کاربران در پارک‌های شهری، دو پارک «شادی» و «میخک» شهر تبریز را به‌عنوان نمونه مورد مطالعه قرار داده است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی–تحلیلی است. داده‌ها از طریق پرسشنامه و برداشت‌های میدانی گردآوری و با استفاده از آزمون‌های آماری توصیفی، همبستگی اسپیرمن و تحلیل واریانس (ANOVA) تحلیل شدند. نتایج نشان داد که تمامی مؤلفه‌های کالبدی مورد بررسی شامل فرم و فضا، آسایش بصری و محیطی، اندازه فضاها و سازمان فضایی و نفوذپذیری، رابطه‌ای مثبت و معنادار با محصوریت پارک و در نتیجه احساس امنیت کاربران دارند (Sig<0.01). در میان این مؤلفه‌ها، اندازه فضاها با ضریب همبستگی 0/805 بیشترین تأثیر را بر ادراک محصوریت و امنیت داشته و پس از آن سازمان فضایی و نفوذپذیری با ضریب 0/799، آسایش بصری و محیطی با ضریب 0/730 و فرم و فضا با ضریب 0/653 قرار گرفته‌اند. همچنین نتایج تحلیل واریانس نشان داد که بین دیدگاه زنان و مردان در تمامی مؤلفه‌های مورد بررسی تفاوت معناداری وجود دارد (Sig<0.05) و زنان نسبت به مردان حساسیت بیشتری نسبت به عوامل مؤثر بر امنیت محیطی نشان می‌دهند. یافته‌های پژوهش بر اهمیت طراحی یکپارچه کالبدی، تقویت خوانایی فضایی، مقیاس مناسب فضاها، نفوذپذیری کنترل‌شده و ارتقای کیفیت بصری در افزایش احساس امنیت و ارتقای کیفیت پارک‌های شهری تأکید می‌کند و می‌تواند راهنمایی مؤثر برای برنامه‌ریزان، طراحان شهری و مدیران فضاهای سبز در طراحی و بازآفرینی پارک‌های شهری باشد.

چکیده امروزه شهرها در سراسر جهان به عنوان سکونتگاه اصلی انسان همواره در حال تجربه رشد فیزیکی هستند؛ رشدی که با چالش های ساختاری و محیطی همراه بوده و اغلب منجر به فشار بر اراضی پیرامونی به ویژه اراضی کشاورزی و باغی مرغوب می شود. این روند با تغییر کاربری اراضی پایداری منابع نسل های آینده را تهدید می کند. در این راستا شهر هریس نیز در دهه های اخیر تحت تاثیر رشد جمعیت و گسترش فیزیکی قرار گرفته است.



این پژوهش با هدف بررسی تاثیر روند رشد فیزیکی شهر هریس بر تغییرات کاربری اراضی در سه دهه اخیر یعنی از سال 1370 تا 1400 و پیش بینی وضعیت آینده آن انجام شده است. در این مطالعه از تصاویر ماهواره ای لندست 5 و سنتینل 2 در سه مقطع زمانی 1370 و 1385 و 1400 استفاده شد. پردازش داده ها با بهره گیری از پلتفرم Google Earth Engine و نرم افزارهای تخصصی ArcGIS و ENVI و Idrisi انجام گرفت. همچنین برای پیش بینی جمعیت سال 1405 از مدل رگرسیون خطی برای سنجش گستردگی از روش آنتروپی شانون و برای پیش بینی پهنه های کاربری از ترکیب زنجیره مارکوف و اتوماتای سلولی استفاده گردید.



نتایج نشان می دهد که طی بازه 30 ساله شهر هریس در اثر افزایش طبیعی جمعیت دچار رشد فیزیکی تدریجی و گسترش افقی بوده است. این روند باعث شده است که اراضی اطراف شهر به صورت بطئی تحت تاثیر ساخت وساز انسانی قرار گرفته و دچار تغییر کاربری شوند. گسترش فیزیکی هریس منجر به تبدیل اراضی مرغوب به مناطق ساخته شده شده است که ضرورت مدیریت کاربری اراضی و برنامه ریزی شهری را دوچندان می کند.