جغرافیا و پژوهش های شهری

چکیده تغییر کاربری اراضی و بهره‌برداری نامناسب از زمین، از مهم‌ترین چالش‌های توسعه پایدار در مناطق شهری و پیرامونی است که می‌تواند امنیت غذایی، کیفیت محیط زیست و کشاورزی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد. بررسی و تحلیل عوامل مؤثر بر تغییر کاربری اراضی، به‌ویژه در شهرستان‌های پرجمعیت و مجاور کلان‌شهرها، برای مدیریت بهینه زمین و برنامه‌ریزی شهری ضروری است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و پیمایشی–کمی بوده و از ابزار پرسشنامه برای جمع‌آوری داده‌ها استفاده شده است. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران ۳۵۵ نفر تعیین شد و روش نمونه‌گیری به‌صورت تصادفی سیستماتیک انجام گرفت. داده‌ها با بهره‌گیری از روش‌های کتابخانه‌ای و میدانی جمع‌آوری شدند و پرسشنامه خودساخته با مقیاس لیکرت نیز برای تکمیل اطلاعات به کار گرفته شد. تحلیل و ارزیابی داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای SPSS و GIS انجام گرفت. همچنین، پایایی پرسشنامه با روش ضریب آلفای کرونباخ ارزیابی شد (اجتماعی و فرهنگی ۰٫۷۱، انسانی ۰٫۷۷، زمین‌شناسی و محیطی ۰٫۷۴ و اقتصادی ۰٫۷۱) و روایی آن با نظر کارشناسان تأیید شد. نتایج پژوهش نشان داد که شهرستان شهریار، از یک سو به علت نزدیکی به کلان‌شهر تهران و از سوی دیگر به علت افزایش جمعیت، نیاز به مسکن، نوسانات بازار و نقش دلالان زمین، دچار ساخت‌وساز بی‌رویه و تغییر کاربری اراضی کشاورزی شده است. همچنین، بهره‌برداری نامناسب از خاک، مانند شخم غیر اصولی و بهره‌برداری بیش از حد، باعث کاهش کیفیت و بازدهی خاک شده است. تغییر کاربری اراضی یکی از چالش‌های اصلی تهدیدکننده آینده کشاورزی کشور است که در صورت مدیریت نامناسب، مشکلات جدی ایجاد می‌کند. یافته‌های حاصل از تحلیل عاملی نشان داد که هزینه‌های تولید و به‌صرفه نبودن کشاورزی، سختی کشت، درآمد فعالیت‌های رقیب کشاورزی، مشکلات طبیعی، عدم توازن میان روستا و شهرها، شیب اراضی، نقش دانش بومی، فاصله تا شهر، افزایش جمعیت و سودجویی دلالان از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر تغییر کاربری اراضی در شهرستان شهریار هستند.

چکیده در سال‌های اخیر، تغییرات اقلیمی و بحران‌های زیست‌محیطی به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها برای جوامع روستایی تبدیل شده است. روستاهای مرزی شهرستان هیرمند، با ویژگی‌های خاص جغرافیایی و اجتماعی، با مشکلاتی نظیر کمبود منابع آب، فقر و ناپایداری اقتصادی مواجه‌اند. تاب‌آوری، توانایی و مهارت‌های جوامع انسانی در مقابله با بلایا را مورد تأکید قرار می‌دهد. امروزه دولت‌ها تلاش می‌کنند به‌جای تمرکز صرف بر مدیریت سازه‌ای، از ترکیبی از روش‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای بهره بگیرند تا سکونتگاه‌ها، به‌ویژه جوامع روستایی، تاب‌آور شوند. هدف از این رویکرد، کاهش آسیب‌پذیری شهرها و روستاها و تقویت توانایی‌های شهروندان و روستاییان برای مقابله با خطرات ناشی از سوانح طبیعی است. این مسائل نه تنها بر کیفیت زندگی ساکنان تأثیر می‌گذارند، بلکه تاب‌آوری این جوامع در برابر بحران‌های آینده را نیز تهدید می‌کنند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف بررسی تاب‌آوری خانوارهای ساکن در روستاهای مرزی شهرستان هیرمند انجام شده است. این تحقیق بر پایه روش‌های ترکیبی توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای، اسنادی و پیمایشی است. جامعه آماری پژوهش، سرپرستان خانوارهای ساکن در ۲۳ روستای نمونه شهرستان هیرمند را تشکیل داد که بر اساس فرمول کوکران، ۳۵۷ نفر به‌عنوان حجم نمونه به روش تصادفی انتخاب شدند. تجزیه و تحلیل داده‌ها با کمک نرم‌افزارهای SPSS، ArcGIS و Expert Choice و با استفاده از مدل MULTIMOORA و آزمون‌های یو من ویتنی و فریدمن انجام شد. نتایج پژوهش نشان داد که تفاوت معناداری در سطح تاب‌آوری بین روستاهای مورد مطالعه وجود دارد؛ به‌طوری‌که روستاهای گمشاد، قرقری و پیران بیشترین سطح تاب‌آوری و روستاهای میرجعفرخان، سنجرانی و دهمرده سیادک کمترین سطح تاب‌آوری را دارا هستند. نتایج آزمون یو من ویتنی نیز تأیید می‌کند که این اختلافات از نظر آماری معنادار هستند.

چکیده در حال حاضر 50 درصد جمعیت جهان در شهرها زندگی می­کنند و آمارها نشان از وجود روند افزایشی شهرنشینی در دنیا دارند. اسکان این حجم از جمعیت در مناطق شهری باید طبق برنامه­ریزی­های قبلی صورت گیرد، تا از بروز آسیب به محیط زیست جلوگیری شود. از سوی دیگر، می‌بایست برنامه‌ریزان فرایندهای مربوط به توسعه فیزیکی شهر را برای اتخاذ استراتژی­های توسعه پایدار شهری ادراک نمایند. به منظور بررسی تناسب اراضی برای توسعه فیزیکی شهر مراغه، 9 متغیر مورد بررسی قرار گرفتند. این متغیرها عبارتند از: شیب، ارتفاع، فاصله از شهر، فاصله از راه­های ارتباطی، فاصله از رودخانه، خاک­شناسی، زمین­شناسی، پوشش گیاهی و کاربری اراضی. لایه­های موضوعی متغیرهای مورد بررسی با استفاده از انواع توابع خطی کاهشی یا افزایشی و تعریف کاربر به فازی تبدیل شدند. به این ترتیب، مقادیر همه نقشه­های تهیه شده بین 0 و 1 تعریف و با استفاده از عملگر گامای فازی با یکدیگر ترکیب شدند. در نهایت نقشه نهایی تناسب اراضی جهت توسعه فیزیکی شهر مراغه تهیه گردید. نتایج به دست آمده نشان می­دهد که بالغ بر 23 درصد از محدوده مطالعاتی جهت توسعه فضایی شهر در کلاس با تناسب بسیار پایین قرار می­گیرند. در حالت تطبیقی 18 درصد از محدوده مورد مطالعه در شرق و جنوب غرب شهر مراغه و به صورت پیوسته و متصل به شهر برای گسترش فیزیکی شهر مراغه از شرایط بسیار مطلوبی برخوردار هستند. این پهنه­ها در فاصله­ای دور از رودخانه و بستر دره صوفی­چای قرار دارند و در نتیجه منجر به جلوگیری از بروز مسائل زیست محیطی و اکولوژیکی می‌شوند.

چکیده امنیت به‌عنوان یکی از نیازهای اساسی انسانی تأثیر بسزایی بر کیفیت زندگی اجتماعی فضاهای شهری، فلذا کیفیت زندگی شهروندان دارد. محله گلستان و اهالی غربتی ساکن آن به‌عنوان یکی از محلات اقلیت‌نشین و در عین حال تاریخی شهر سبزوار چند سالی است که به‌دنبال راهی برای خروج از بن‌بست جدایی‌گزینی خود هستند که بر طبق مطالعات احساس امنیت یکی از ملزومات این مهم است و این درحالیست که محله مذکور با قرارگیری در بافت فرسوده تاریخی شهر و به‌واسطه فرسودگی‌های کالبدی و کارکردی با چالش‌های عدیده‌ای در ابعاد فضایی- کالبدی امنیت مواجه است. هدف پژوهش شناسایی مهمترین شاخص‌ها و معیارهای فضایی-کالبدی مؤثر بر احساس امنیت، از طریق مطالعۀ میدانی و اولویت‌بندی شاخص‌ها و معیارهای (محورها) فضایی- کالبدی محله مذکور مؤثر بر امنیت در راستای ایجاد زمینۀ مناسب جهت هرگونه برنامه‌ریزی و اقدام مؤثر در این خصوص می‌باشد. پس از مرور ابعاد و شاخص‌های فضایی- کالبدی فضاهای شهری مؤثر بر احساس امنیت در ادبیات پژوهش مبتنی بر نظریه پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی، مطالعه میدانی مبتنی بر روش تحلیل سلسله‌مراتبی به کمک ابزار پرسشنامه در بین 30 نفر از خبرگان آشنا با محدوده انجام شده است. نتایج پژوهش نشان داد که ویژگی‌های فضایی-کالبدی کوی مؤثر بر احساس امنیت آن در قالب 19 شاخص و 6 معیار (محور) اصلی قابل شناسایی است که به‌ترتیب شاخص‌های هندسه معابر، درجه (عرض) معابر، و نظام بلوک‌بندی به‌عنوان سه شاخص مهم نخست، و معیارهای نفوذ‌پذیری کالبدی، حضورپذیری و نفوذپذیر بصری به‌ترتیب سه معیار مهم و نخست فضایی-کالبدی محله مؤثر بر وضعیت امنیت آن می‌باشند.

چکیده امنیت به عنوان یک مفهوم چندبعدی شامل ابعاد فیزیکی، روانی، اجتماعی و اقتصادی می‌باشد. در همین راستا پژوهش حاضر به بررسی ادراک دانشجویان دختر دانشگاه تبریز از امنیت در فضاهای عمومی کلانشهر تبریز پرداخته است. روش پژوهش مبتنی بر مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و تحلیل واسازی می‌باشد که به کمک نرم‌افزار NVivo انجام گرفته است. این روش به کشف معناها، تناقضات و ابهامات نهفته در مصاحبه‌های انجام شده کمک کرده و شناسایی عوامل مختلف تأثیرگذار بر ادراک امنیت را ممکن ساخته است. تحلیل واسازی شامل شناسایی و تحلیل واژگان کلیدی و ساختارهای دوگانه‌ای همچون امنیت/ ناامنی، روانی/ فیزیکی، روشنایی/ تاریکی، نظارت/ بی‌نظمی و فضاهای باز/ فضاهای بسته می‌باشد. تحلیل مذکور به درک بهتر معانی و مفاهیم پنهان در پاسخ‌های دانشجویان کمک نموده است. بررسی ساختارهای دوگانه مذکور نشان می‌دهد که تقابل این عناصر در شکل‌گیری ادراک امنیت نقش مهمی ایفا می‌نمایند. نتایج بخش تحلیل واژگان و اصطلاحات کلیدی حاکی از آن است که واژه‌هایی مانند امنیت، نورپردازی، نظارت، فضاهای عمومی و تراکم جمعیت به‌طور مکرر در مصاحبه‌ها به‌کار رفته‌اند و به‌عنوان عوامل کلیدی در ایجاد یا کاهش احساس امنیت مطرح شده‌اند. حضور دیگران، تنوع اجتماعی، رفتارهای ضداجتماعی، احساس تعلق به جامعه و تفاوت‌های فرهنگی و ساختاری شهرها از جمله این عوامل هستند. همچنین، ویژگی‌های طراحی شهری و اقتصادی منطقه نیز بر ادراک امنیت اثر می‌گذارند. تجربیات شخصی، درک خطر و حضور نیروهای امنیتی و سیستم‌های نظارتی نیز به عنوان دیگر عوامل مؤثر شناسایی شدند.

چکیده در دهه گذشته، توسعه نظریه‌های مرتبط با شهرهای پایدار، شهرهای اکولوژیک، اکوسیستم‌ها، شهرهای هوشمند و شهرهای سبز، توجه طراحان و برنامه‌ریزان شهری را به ضرورت ایجاد هماهنگی میان طراحی شهری و طبیعت معطوف کرده است. متخصصان همواره بر اهمیت پایداری محیط‌زیست، مواجهه با چالش‌های اقلیمی و ادغام اصول اکولوژیکی در برنامه‌ریزی شهری تأکید داشته‌اند. این رویکرد بیانگر تعهدی گسترده به ایجاد محیط‌های شهری تاب‌آور است که نه‌تنها با تغییرات اقلیمی سازگار می‌شوند، بلکه تأثیرات منفی آن را نیز کاهش داده و زمینه‌ساز زندگی پایدار می‌شوند.این پژوهش به بررسی ویژگی‌های ریزاقلیم شهری که بر محله‌های مسکونی تأثیرگذار است، از طریق برنامه‌ریزی و طراحی شهری می‌پردازد. فرم‌های مختلف بلوک‌های شهری، ریزاقلیم‌های گوناگونی ایجاد می‌کنند که سطح آسایش متفاوتی برای شهروندان فراهم می‌آورد. پژوهش حاضر، به مقایسه موضوع آسایش حرارتی فضای باز در فصل زمستان (۲۰ دسامبر) شهر تبریز برای سه فرم رایج بلوک‌های مسکونی (حیاط‌دار، خطی و منفرد) پرداخته است. برای این منظور، از نرم‌افزار ENVI-met جهت شبیه‌سازی دمای هوا، شاخص میانگین پیش‌بینی‌شده (PMV)، سرعت باد و رطوبت نسبی استفاده شده است تا مشخص شود کدام‌یک از این بلوک‌های رایج برای اقلیم سرد تبریز مناسب‌تر است. هدف اصلی پژوهش، روشن‌سازی تأثیر فرم بلوک‌ها بر آسایش حرارتی فضای باز در مساکن تبریز است. در این مطالعه، با حفظ تراکم ساختمانی ثابت، اثرات فرم‌های مختلف شهری بر آسایش حرارتی مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج نشان می‌دهد که در فصل زمستان، مدل‌های حیاط‌دار و منفرد تأثیر بیشتری بر آسایش حرارتی فضای باز ساکنان دارند. شبیه‌سازی مدل خطی حاکی از آن است که این فرم در این منطقه مناسب نیست و نمی‌تواند آسایش حرارتی مطلوبی برای مساکن در فصول سرد فراهم کند.

چکیده فضاهای بی‌دفاع شهری از مهمترین عواملی هستند که با ایجاد فرصت‌های بروز رفتارهای بزهکارانه در بافت‌های شهری، امنیت روانی و اجتماعی شهروندان را به مخاطره می‎‌اندازند و به دلیل ویژگی‌های کالبدی و اجتماعی نامطلوب، کیفیت و چگونگی رفتار، حضور و زندگی شهروندان در محیط شهر را تحت تأثیر قرار می‌دهند. این پژوهش درپی ارزیابی و پهنه‌بندی فضاهای بی‌دفاع شهری منطقه یک تبریز بوده و به لحاظ کارکرد، بنیادی و به لحاظ هدف، اکتشافی و کاربردی و بر مبنای داده‌های اسنادی و میدانی و ترکیبی از مطالعات کمی و کیفی می‌باشد. جامعه آماری، فضای کالبدی محلات منطقه یک شهر تبریز بوده و داده‌های به‌دست آمده توسط مولفه‌های موثر در ایجاد فضاهای بی‌دفاع به کمک نرم‌افزارهای سیستم اطلاعات جغرافیایی تجزیه و تحلیل شده و با استفاده از روش‌های وزن‌دهی، همپوشانی نهایی لایه‌ها برای پهنه‌بندی محلات از نظر وجود فضاهای بی‌دفاع انجام شده است. یافته‏ها نشان می‏دهد محلات ولیعصر و گلکار به ترتیب دارای کمترین فضاهای بی‌دفاع و مالازینال، سیلاب قوشخانه، پل‌سنگی، یوسف‌آباد و ایده‌لو به ترتیب بی‌دفاع‌ترین نقاط می‌باشند و با پیشروی از نواحی شرقی به سمت مرزهای غربی منطقه و با کاهش کیفیت محلات، فضاهای بی‌دفاع افزایش یافته و آسیب‌پذیری‌های اجتماعی-کالبدی بیشتر می‌شود، بنابراین نورپردازی و روشنایی نامناسب، زمین‌های بایر و مخروبه، پوشش گیاهی و فضاهای سبز متراکم، معابر بن‌بست، کم‌عرض و معابر ال و یو شکل از مهم‌ترین متغیرهای موثر در ایجاد فضاهای بی‌دفاع شهری هستند، در چنین شرایطی ضعف نظارت و رویت‌پذیری، خلوتی و تاریکی، کیفیت نامناسب فضاها و آشفتگی و فرسودگی بافت‌ها منجر به کاهش امنیت اجتماعی می‌شود.

چکیده شهر هوشمند یکی از دستاوردهای انقلاب انفورماتیک می‌باشد که به عنوان راهبردی در زمینه پایداری شهرها برای مقابله با چالش‌های ناشی از روند فزاینده شهرنشینی، در شش بعد حکمروایی هوشمند، اقتصاد هوشمند، شهروند هوشمند، پویایی هوشمند، محیط هوشمند و زندگی هوشمند مطرح شده است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی ویژگی‌های ابعاد حکمروایی و زندگی هوشمند در منطقه 9 کلانشهر مشهد انجام شده که از حیث نوع، کاربردی _– توسعه‌ای و از حیث روش، توصیفی _– تحلیلی می‌باشد. داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز پژوهش به روش اسنادی-کتابخانه‌ای و میدانی گردآوری شدند و سپس از طریق تکنیک‌های آماری در نرم‌افزار SPSS و مدل کوپراس مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. جامعه آماری پژوهش کارشناسان و شهروندان منطقه 9 مشهد می‌باشد که با استناد به رابطه کوکران با سطح اطمینان 95 درصد و میزان دقت 7 درصد، حجم نمونه 15 نفر کارشناس و 360 نفر شهروند برآورد گردید. نتایج بدست آمده از آزمون فریدمن حاکی از وجود تفاوت‌های آشکاری میان سطح برخورداری نواحی سه‌گانه از شاخص‌های مورد بررسی می‌باشد. ناحیه یک با مجموع میانگین، 501/4 رتبه اول را در میان سایرین به خود اختصاص داده است. شایان ذکر می‌باشد که شاخص شفافیت در هر سه ناحیه به صورت ضعیف ارزیابی شده است. همچنین یافته‌ها نشان می‌دهند که میزان مشارکت شهروندان در تصمیم‌گیری‌ها، تا حد قابل قبولی می‌تواند از طریق بهبود وضعیت شاخص‌های شفافیت (با ضریب بتای 533/0) و خدمات عمومی و اجتماعی (با ضریب بتای 311/0)، افزایش یابد. خروجی مدل کوپراس از رتبه‌بندی شاخص‌ها، حاکی از اهمیت شاخص آموزش به عنوان موثرترین عنصر در راستای بهبود استانداردهای هوشمندسازی در سطح منطقه می‌باشد.

چکیده پژوهش حاضر با هدف تحلیل تأثیر عناصر فرهنگی-هویتی بر ساماندهی ورودی خوی-قطور و ارائه راهکارهای بهبود آن انجام شد. این مطالعه کاربردی با رویکرد توصیفی-تحلیلی، داده‌های گردآوری‌شده از طریق پیمایش (۳۸۰ پرسشنامه معتبر از مردم و کارشناسان) را با استفاده از آزمون تی تک‌نمونه‌ای و تکنیک دیمتل تحلیل کرده است. نتایج آزمون تی تک‌نمونه‌ای نشان داد که تمامی شاخص‌های ساماندهی، به‌ویژه «نمادین بودن»، از دیدگاه هر دو گروه اهمیت بالایی دارند. در میان نمادهای فرهنگی، «شمس»، «آفتاب‌گردان» و «آیت‌الله خویی» به عنوان برجسته‌ترین و مورد پذیرش‌ترین عناصر هویتی شناسایی شدند، در حالی که نمادهایی مانند «زنبورعسل» و «مساجد مهم» از اقبال کمتری برخوردار بودند. تحلیل دیمتل آشکار ساخت که «نمادین بودن»، «نقش‌انگیزی» و «حضور عناصر طبیعی» متغیرهای علّی و محرک اصلی سیستم هستند که بر شاخص‌های معلول مانند «زیبایی‌شناسی»، «ارتقای کیفیت منظر» و «نظم فضایی» تأثیر مستقیم می‌گذارند. در سطح نمادها نیز، «شمس» و «آیت‌الله خویی» ماهیت علّی و محوری دارند. این یافته‌ها مؤید آن است که تقویت مؤلفه‌های نمادین، پیش‌نیاز اصلی ارتقای کیفیت بصری و عملکردی ورودی شهر است و ساماندهی کالبدی صرف، بدون توجه به لایه‌های معنایی و فرهنگی مورد پذیرش جامعه، به ایجاد فضایی پایدار و هویت‌بخش منجر نخواهد شد.