جغرافیا و پژوهش های شهری

چکیده فضاهای بی‌دفاع شهری از مهمترین عواملی هستند که با ایجاد فرصت‌های بروز رفتارهای بزهکارانه در بافت‌های شهری، امنیت روانی و اجتماعی شهروندان را به مخاطره می‎‌اندازند و به دلیل ویژگی‌های کالبدی و اجتماعی نامطلوب، کیفیت و چگونگی رفتار، حضور و زندگی شهروندان در محیط شهر را تحت تأثیر قرار می‌دهند. این پژوهش درپی ارزیابی و پهنه‌بندی فضاهای بی‌دفاع شهری منطقه یک تبریز بوده و به لحاظ کارکرد، بنیادی و به لحاظ هدف، اکتشافی و کاربردی و بر مبنای داده‌های اسنادی و میدانی و ترکیبی از مطالعات کمی و کیفی می‌باشد. جامعه آماری، فضای کالبدی محلات منطقه یک شهر تبریز بوده و داده‌های به‌دست آمده توسط مولفه‌های موثر در ایجاد فضاهای بی‌دفاع به کمک نرم‌افزارهای سیستم اطلاعات جغرافیایی تجزیه و تحلیل شده و با استفاده از روش‌های وزن‌دهی، همپوشانی نهایی لایه‌ها برای پهنه‌بندی محلات از نظر وجود فضاهای بی‌دفاع انجام شده است. یافته‏ها نشان می‏دهد محلات ولیعصر و گلکار به ترتیب دارای کمترین فضاهای بی‌دفاع و مالازینال، سیلاب قوشخانه، پل‌سنگی، یوسف‌آباد و ایده‌لو به ترتیب بی‌دفاع‌ترین نقاط می‌باشند و با پیشروی از نواحی شرقی به سمت مرزهای غربی منطقه و با کاهش کیفیت محلات، فضاهای بی‌دفاع افزایش یافته و آسیب‌پذیری‌های اجتماعی-کالبدی بیشتر می‌شود، بنابراین نورپردازی و روشنایی نامناسب، زمین‌های بایر و مخروبه، پوشش گیاهی و فضاهای سبز متراکم، معابر بن‌بست، کم‌عرض و معابر ال و یو شکل از مهم‌ترین متغیرهای موثر در ایجاد فضاهای بی‌دفاع شهری هستند، در چنین شرایطی ضعف نظارت و رویت‌پذیری، خلوتی و تاریکی، کیفیت نامناسب فضاها و آشفتگی و فرسودگی بافت‌ها منجر به کاهش امنیت اجتماعی می‌شود.

چکیده امنیت به‌عنوان یکی از نیازهای اساسی انسانی تأثیر بسزایی بر کیفیت زندگی اجتماعی فضاهای شهری، فلذا کیفیت زندگی شهروندان دارد. محله گلستان و اهالی غربتی ساکن آن به‌عنوان یکی از محلات اقلیت‌نشین و در عین حال تاریخی شهر سبزوار چند سالی است که به‌دنبال راهی برای خروج از بن‌بست جدایی‌گزینی خود هستند که بر طبق مطالعات احساس امنیت یکی از ملزومات این مهم است و این درحالیست که محله مذکور با قرارگیری در بافت فرسوده تاریخی شهر و به‌واسطه فرسودگی‌های کالبدی و کارکردی با چالش‌های عدیده‌ای در ابعاد فضایی- کالبدی امنیت مواجه است. هدف پژوهش شناسایی مهمترین شاخص‌ها و معیارهای فضایی-کالبدی مؤثر بر احساس امنیت، از طریق مطالعۀ میدانی و اولویت‌بندی شاخص‌ها و معیارهای (محورها) فضایی- کالبدی محله مذکور مؤثر بر امنیت در راستای ایجاد زمینۀ مناسب جهت هرگونه برنامه‌ریزی و اقدام مؤثر در این خصوص می‌باشد. پس از مرور ابعاد و شاخص‌های فضایی- کالبدی فضاهای شهری مؤثر بر احساس امنیت در ادبیات پژوهش مبتنی بر نظریه پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی، مطالعه میدانی مبتنی بر روش تحلیل سلسله‌مراتبی به کمک ابزار پرسشنامه در بین 30 نفر از خبرگان آشنا با محدوده انجام شده است. نتایج پژوهش نشان داد که ویژگی‌های فضایی-کالبدی کوی مؤثر بر احساس امنیت آن در قالب 19 شاخص و 6 معیار (محور) اصلی قابل شناسایی است که به‌ترتیب شاخص‌های هندسه معابر، درجه (عرض) معابر، و نظام بلوک‌بندی به‌عنوان سه شاخص مهم نخست، و معیارهای نفوذ‌پذیری کالبدی، حضورپذیری و نفوذپذیر بصری به‌ترتیب سه معیار مهم و نخست فضایی-کالبدی محله مؤثر بر وضعیت امنیت آن می‌باشند.

چکیده در سال­های اخیر برنامه‌ریزان و مدیران شهری به مقوله مبلمان شهری توجه کمتری مبذول داشته‌اند، این درحالیست که یکی از اصول اساسی ارتقاء کیفیت محیط شهری مبلمان شهری می‌باشد. گسترش بی­ضابطه بسیاری از شهرهای ایران و افزایش جمعیت، به تدریج تسلط مسئولان شهری به کنترل اوضاع اجتماعی و پرداختن به امور سیمای شهرها و سامان­دهی آن را کمتر از گذشته نموده است، همچنین در بسیاری از موارد دقت فدای سرعت شده و حفظ هویت و زیبایی، به ویژه در مبلمان شهری، قربانی نیازهای مقطعی گردیده است. نبود طراحی خاص، اعمال سلیقه، بی‌توجهی به ارگونومی، طراحی، رنگ مناسب و نورپردازی و نیز عدم تناسب با فرهنگ از مهم‌ترین مشکلات مبلمان شهری در شهرهای ایران می‌باشد. هدف بررسی مطلوبیت مبلمان شهری با تأکید بر مسیرهای پیاده در ملکان است. پژوهش حاضر کاربردی و روش آن توصیفی- تحلیلی می‌باشد. روش جمع‌آوری داده‌ها از طریق بررسی متون و مقالات مرتبط، بررسی‌های میدانی و مقایسه‌ای، پرسشنامه و مصاحبه با شهروندان می‌باشد و تجزیه تحلیل داده­ها با SPSS  و آزمون­های آماری تی- تک نمونه­ای و مدل تحلیل عاملی صورت گرفته است. نتایج نشان می­دهد مبلمان شهری موجود در ملکان با استانداردهای رایج از نظر ساخت، طراحی، مکان‌یابی مغایر بوده و در بسیاری موارد استانداردها رعایت نشده‌اند. نتایج مصاحبه با شهروندان نیز حاکی از آن است که میزان رضایت از مبلمان شهری ملکان، پایین­تر از میانگین می­باشد. با توجه به اینکه مبلمان شهری نقش مهمی در سیمای بصری و سرزندگی شهری دارد باید توجه بیشتری به رعایت ضوابط و استانداردها در طراحی و مکان‌یابی  مبلمان شهری گردد.

چکیده عمدتا بانوان به دلایلی نظیر تجربه وافر ترس در زندگی و وجود تبعیض‌های جنسیتی نسبت به آن‌ها، آسیب‌پذیری بیشتری در فضاهای شهری بویژه محله‌ها از خود نشان می‌دهند. این درحالیست که لازمه حضور بی‌دغدغه بانوان در فضای محله، سیطره امنیت بر فضا می‌باشد. هدف پژوهش بررسی عوامل موثر بر میزان امنیت بانوان در فضای محله است. پژوهش حاضر به لحاظ هدف از نوع بنیادی – کاربردی می‌باشد و از حیث ماهیت و روش از نوع توصیفی-تحلیلی است. جامعه آماری تحقیق ساکنان محله شیشه‌گر خانه ارومیه می‌باشد که با استناد به رابطه کوکران با سطح اطمینان 95 درصد و میزان دقت 7 درصد، حجم نمونه 300 نفر برآورد گردید. برای تحلیل‌های پژوهش نیز از آزمون‌های آماری اسپیرمن، تی تک‌نمونه‌ای، فریدمن و رگرسیون بهره گرفته شده است. یافته‌های پژوهش حاضر حاکی از آن می‌باشد که میان معیارهای ابعاد عینی و ذهنی احساس امنیت بانوان به طور همزمان ارتباط خطی برقرار است. با توجه به ضرایب بتا بیشترین میزان تأثیرگذاری بر احساس امنیت بانوان در محله شیشه‌گرخانه ارومیه معیار نور و روشنایی از بعد ذهنی به میزان 532/0 و کمترین میزان تأثیرگذاری بر احساس امنیت بانوان در محله شیشه‌گرخانه ارومیه مربوط به معیار اندازه از بعد عینی به میزان 078/0 می‌باشد. لازم است که مسئولین و متولیان امور شهری نسبت به استقرار تجهیزات نورپردازی اصولی و مناسب در محله جهت ایجاد روشنایی در ساعات تاریکی توجه ویژه مبذول نمایند.

چکیده امنیت به عنوان یک مفهوم چندبعدی شامل ابعاد فیزیکی، روانی، اجتماعی و اقتصادی می‌باشد. در همین راستا پژوهش حاضر به بررسی ادراک دانشجویان دختر دانشگاه تبریز از امنیت در فضاهای عمومی کلانشهر تبریز پرداخته است. روش پژوهش مبتنی بر مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و تحلیل واسازی می‌باشد که به کمک نرم‌افزار NVivo انجام گرفته است. این روش به کشف معناها، تناقضات و ابهامات نهفته در مصاحبه‌های انجام شده کمک کرده و شناسایی عوامل مختلف تأثیرگذار بر ادراک امنیت را ممکن ساخته است. تحلیل واسازی شامل شناسایی و تحلیل واژگان کلیدی و ساختارهای دوگانه‌ای همچون امنیت/ ناامنی، روانی/ فیزیکی، روشنایی/ تاریکی، نظارت/ بی‌نظمی و فضاهای باز/ فضاهای بسته می‌باشد. تحلیل مذکور به درک بهتر معانی و مفاهیم پنهان در پاسخ‌های دانشجویان کمک نموده است. بررسی ساختارهای دوگانه مذکور نشان می‌دهد که تقابل این عناصر در شکل‌گیری ادراک امنیت نقش مهمی ایفا می‌نمایند. نتایج بخش تحلیل واژگان و اصطلاحات کلیدی حاکی از آن است که واژه‌هایی مانند امنیت، نورپردازی، نظارت، فضاهای عمومی و تراکم جمعیت به‌طور مکرر در مصاحبه‌ها به‌کار رفته‌اند و به‌عنوان عوامل کلیدی در ایجاد یا کاهش احساس امنیت مطرح شده‌اند. حضور دیگران، تنوع اجتماعی، رفتارهای ضداجتماعی، احساس تعلق به جامعه و تفاوت‌های فرهنگی و ساختاری شهرها از جمله این عوامل هستند. همچنین، ویژگی‌های طراحی شهری و اقتصادی منطقه نیز بر ادراک امنیت اثر می‌گذارند. تجربیات شخصی، درک خطر و حضور نیروهای امنیتی و سیستم‌های نظارتی نیز به عنوان دیگر عوامل مؤثر شناسایی شدند.

چکیده اولین گام در برنامه‌­ریزی توسعه فضایی درک چگونگی توزیع فرصت‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و غیره بین مناطق مختلف جغرافیایی می‌باشد.  توجه به این امر ارائه خدمات را بهبود بخشیده و تعادل میان مناطق مختلف را افزایش می‌دهد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل فضایی توسعه قومیتی در ایران با تأکید بر شاخص­های اقتصادی می‌باشد. پژوهش حاضر به لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ ماهیت توصیفی- تحلیلی می­باشد. داده­های مورد نیاز تحقیق از منابع کتابخانه ای- اسنادی و از سالنامه آماری سال 1401 و آخرین سرشماری ملی ایران در سال 1395، جمع­آوری شده است. با استفاده از منابع مذکور داده های مربوط به 22 شاخص اقتصادی مهم جمع‌آوری گردید. در پژوهش حاضر از آنتروپی شانون، ضریب تغییرات و روش ویکور به ترتیب برای وزن‌دهی، تجزیه و تحلیل پراکندگی و تعیین سطح توسعه استفاده گردید.  جهت تولید نقشه ها و نمایش نتایج بر روی نقشه از نرم‌افزار ArcGIS استفاده شده است. نتایج پژوهش حاکی از ضعف توسعه اقتصادی متوازن میان اقوام ایرانی می‌باشد. تحلیل­ها نشان می­دهند که به لحاظ توسعه اقتصادی قومیت­های فارس و آذری به ترتیب با Q، صفر و 0.5828 از برخوردارترین قومیت‌­های ایرانی و قومیت­‌های ترکمن و بلوچ به ترتیب با Q، به میزان 0.9007 و 0.9978 کم برخوردارترین قومیت­‌های ایرانی هستند. به طور کلی نتایج تحقیق نشان می­دهد که وضعیت توسعه­‌یافتگی اقتصادی اقوام ایرانی ارتباط ضعیفی با عدالت اجتماعی و فضایی دارد و نیازمند توجه و برنامه‌ریزی‌های اثربخش و کارآمد جهت تحقق توسعه متوازن بین مناطق جغرافیایی مختلف می‌باشد.