جغرافیا و پژوهش های شهری

چکیده آب همواره یک ضرورت انکارناپذیر برای توسعه اجتماعی، اقتصادی و بقای اکوسیستم‌های حیاتی در سطح کره زمین بوده است. محدودیت منابع آب و نزول متفاوت بارندگی، دال بر این است که باید منابع آب‌های موجود سطحی و زیرزمینی به‌خوبی شناسایی و مطالعه شده و با برنامه‌ریزی دقیق، بهره‌برداری صحیح از آن‌ها صورت گیرد. آب یکی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر هرگونه تراکم است. لذا در این پژوهش منطقه چهار کلان‌شهر تبریز به‌عنوان یکی از پرجمعیت‌ترین مناطق شهری تبریز در جهت برآورد ظرفیت برد منابع آبی موردبررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر توصیفی _تحلیلی بر اساس نمونه موردی می‌باشد، داده‌های پژوهش به روش اسنادی و مراجعه به نهادهای مرتبط ازجمله شهرداری، شرکت آب و فاضلاب منطقه صورت گرفته است. پس از تلفیق و یکپارچه‌سازی اطلاعات به‌دست‌آمده و تهیه لایه‌های اطلاعاتی در محیط GIS به تهیه  نقشه‌های مربوطه پرداخته شد. براساس اطلاعات به‌دست‌آمده حداقل و حداکثر توان جمعیت‌پذیری منطقه 4 تبریز بر اساس شاخص آب و عامل محدودکننده تولید و تصفیه فاضلاب برابر172800و   227368 نفر است که با توجه به میزان جمعیت منطقه برابر با حداکثر تراکم 95 نفر، تراکم ناخالص 229 نفر و تراکم خالص مسکونی195 نفر در هکتار را می‌تواند تحت پوشش قرار دهد لذا با توجه به نتایج به‌دست‌آمده تراکم خالص مسکونی منطقه 4 برابر با 329 نفر در هکتار است که از آستانه  مجاز فراتر بوده و در میزان فشار بحرانی قرار دارد.

چکیده پژوهش حاضر به تحلیل آمایش صنایع در استان سیستان و بلوچستان با تأکید بر ارتقای توان دفاعی می‌پردازد. آمایش سرزمین به‌عنوان ابزاری برای سازمان‌دهی فضایی و بهره‌وری بهینه از منابع، نقش کلیدی در توسعه پایدار دارد. هدف این مطالعه بررسی توزیع و پراکنش صنایع در این استان با توجه به معیارهای دفاعی و شناسایی مناطق مناسب برای استقرار صنایع با در نظر گرفتن مزیت‌های منطقه‌ای و عوامل زیست‌محیطی است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق منابع کتابخانه‌ای و پایگاه‌های‌اطلاعاتی وزارت صنعت، معدن و تجارت، مرکز آمار ایران و کارگروه‌های پژوهشی جمع‌آوری شده‌است. برای تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار SPSS و روش تصمیم‌گیری چندمعیاره تاپسیس استفاده شده‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که صنایع کوچک و متوسط در شهرهایی مانند زاهدان، زابل، سراوان و چابهار متمرکز هستند، در حالی که سه شهرستان فاقد صنایع فعال هستند. صنایع غذایی، کانی غیرفلزی و شیمیایی بیش از 70 درصد واحدهای صنعتی را تشکیل می‌دهند. همچنین، معیار صنایع کم‌آب‌بر تأثیر قابل‌توجهی بر امنیت صنایع دارد. نتایج حاکی از عدم تطابق کامل توزیع صنایع با اصول آمایش سرزمین است که می‌تواند به ناامنی اجتماعی منجر شود.

چکیده بازآفرینی شهری مبتنی بر فرهنگ رویکردی جامع برای توسعه شهری است که با بهره‌گیری از دارایی‌های فرهنگی، نه‌تنها فضاهای فیزیکی شهرها را احیا می‌کند، بلکه شمول اجتماعی، رونق اقتصادی و حس هویت مکانی را تقویت می‌کند. این پژوهش با هدف ارزیابی پیامدهای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی پروژه بازآفرینی میدان شهرداری رشت، از دیدگاه کسبه و صاحبان کسب‌وکارهای محدوده پیاده‌راه، انجام شد. این پروژه به‌عنوان یکی از ابتکارات کلیدی شهرداری رشت برای بهبود کیفیت زندگی و احیای بافت فرسوده شهری اجرا شده است. برای جمع‌آوری داده‌ها، 300 پرسشنامه مبتنی بر مقیاس لیکرت پنج‌درجه‌ای در میان جامعه آماری توزیع و تکمیل شد. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS و آزمون‌های آماری شامل تی تک‌نمونه‌ای، دوجمله‌ای و تحلیل عاملی اکتشافی تحلیل شدند. نتایج نشان‌دهنده امتیاز بالای شاخص‌های ثمرات اقتصادی (میانگین 58/3) و فرهنگی-اجتماعی (میانگین 44/3) است، به‌ویژه در افزایش تعداد گردشگران (میانگین 25/4) که موفقیت پروژه در جذب بازدیدکنندگان و تقویت جایگاه منطقه را تأیید می‌کند. با این حال، رضایت از عملکرد شهرداری (میانگین 44/2) و جبران خسارت‌های کسب‌وکارها در طول اجرا (میانگین 46/1) در سطح متوسط ارزیابی شد. عدم مشارکت فعال کسبه و ضعف در مدیریت فرآیند اجرا چالش‌های اصلی بودند. پروژه در رونق کسب‌وکارها، ایجاد فرصت‌های جدید، افزایش مشتریان و بالا رفتن ارزش املاک موفق بود، اما حفظ اصالت تاریخی و فرهنگی منطقه ناکافی بود. انحراف معیار پایین شاخص‌ها، به‌ویژه در رضایت از عملکرد شهرداری، نشان‌دهنده اجماع کسبه بر ضعف‌های مدیریتی، از جمله نبود حمایت مالی کافی است. برای پروژه‌های آتی، تقویت مشارکت فعال کسبه، جبران خسارت‌های مالی، توجه بیشتر به حفظ میراث تاریخی و فرهنگی و بهبود خوانایی و شناخت‌پذیری محیط شهری ضروری است تا رضایت عمومی افزایش یابد، تأثیرات منفی بر کسب‌وکارها کاهش یابد و پایداری پروژه‌های بازآفرینی تضمین شود.

چکیده هدف اصلی این پژوهش شناسایی مولفه­های امکان‌سنجی شهر با رویکرد ظرفیت‌سنجی سازمان مردم نهاد در برابر بحران­ها (مطالعه موردی: شهرستان میانه) می­باشد. قلمرو مکانی این پژوهش شهرستان میانه است. روش تحقیق بر اساس هدف کاربردی بوده و از نظر روش پژوهش و گردآوری اطلاعات به‌صورت پیمایشی- تحلیلی می­باشد. برای جمع­آوری اطلاعات از روش دلفی و مشارکت خبرگان استفاده شده است. جامعه آماری این پژوهش خبرگان (رؤسـا، مـدیران سازمان و خیریه­های مردمی) سازمان مردم نهاد هستند. با استفاده از نرم­افزار SPSS 26 و ضریب آلفای کرونباخ  پایایی سوالات مورد پردازش قرار گرفتند. فاکتورها در سه دسته قرار گرفتند. این دسته‌ها عبارت­اند از کلان ساختاری 48 درصد، میانی 30 درصد و خرد 22 درصد می‌باشد. مؤلفه مؤثر راستای تعیین مولفه­های امکان سنجی شهر با رویکرد ظرفیت سنجی سازمان مردم نهاد در برابر بحران­ها (مطالعه موردی: شهرستان میانه) با 3 مؤلفه عبارت­اند از: مؤلفه­های کلان (ساختاری) با 4 شاخص، میانی با 4 شاخص، مؤلفه­های خرد با 4 شاخص. در ادامه با استفاده از آزمون t تک نمونه­ای عوامل مؤثر مورد بررسی قرار گرفتند و در نهایت اولویت‌بندی شاخص­های امکان سنجی شهر پاسخگو در شهر میانه با رویکرد ظرفیت‌سنجی سمن­ها در برابر بحران­ها به ‌وسیله آزمون  فریدمن رتبه‌بندی شدند؛ در اولویت اول مسئولیت­پذیری، هماهنگی درون و برون­سازی و نظارت و ارزیابی قرار دارد. نتایج یافته‌ها حاکی از آن است که شاخص­های مانند مسئولیت‌پذیری نهادی، هماهنگی ساختاری و نظارت پذیری مشارکتی، بالاترین امتیاز و تاثیر را در تحقق امنیت و پاسخگویی شهری داشته‌اند.

چکیده رشد هوشمند پاسخی به رشد بی‌رویه و پراکنده است براین اساس رشد هوشمند به دنبال آن است که تعیین کند بهترین مکان برای توسعه کدام است و در کدام فرم فیزیکی باید انجام گیرد. درک و شناخت درست از گسترش شهر در شرایط کنونی و آینده برای اجرای مدیریتی کارآمد در زمینه حفاظت از محیط‌زیست شهری امری ضروری است. هدف تحقیق حاضر بررسی شاخص‌های فضایی رشد هوشمند شهری در کلان‌شهر اهواز می‌باشد. روش تحقیق، توصیفی – تحلیل بوده و تجزیه‌ و تحلیل اطلاعات با استفاده از تکنیک دیمتل در قالب ۲۰ پرسشنامه از کارشناسان امر در این خصوص صورت گرفته‌شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد، از بین شاخص‌های مؤثر در رشد هوشمند شهری کلان‌شهر اهواز، شاخص تعداد پارک عمومی بیشترین تأثیر و شاخص سهم و سرانه فضای سبز کم‌ترین تأثیر مستقیم بر دیگر شاخص‌ها را دارد. همچنین از نظر تأثیرات غیرمستقیمی که هر یک از شاخص‌ها بر یکدیگر دارند شاخص سرانه فضای سبز بیشترین تأثیر و شاخص سهم و سرانه فضاهای باز، بایر و کشاورزی کم‌ترین تأثیر را دارد. در ادامه می‌توان گفت که از بین چهار شاخص مؤثر در رشد هوشمند کلان‌شهر اهواز، بیشترین تعامل متعلق به شاخص تعداد پارک عمومی و کم‌ترین تعامل نیز متعلق به شاخص سهم و سرانه فضاهای باز، بایر و کشاورزی می‌باشد، همچنین مؤثرترین عامل در بین این چهار شاخص، مربوط به شاخص سهم و سرانه فضاهای باز، بایر و کشاورزی و تأثیر پذیرترین عامل نیز شاخص تعداد پارک عمومی می‌باشد.

چکیده در پژوهش حاضر چالش‌های ناهماهنگی میان شهرداری، شورای شهر و سایر نهادهای مرتبط، از جمله ادارات دولتی، که منجر به کندی در پیشبرد طرح‌ها می‌شود، بررسی شده است. تضاد منافع میان نهادها و ضعف در تصمیم‌گیری‌های اجرایی، این مشکلات را تشدید کرده است. همچنین، مشکلات قانونی و حقوقی نظیر پیچیدگی‌های مربوط به تملک اراضی و نبود شفافیت در قوانین مرتبط با توسعه شهری یا تغییر مکرر این قوانین، از دیگر عوامل بازدارنده توسعه شهری هستند. هدف این پژوهش، ارزیابی معیارهای تراکم ساختمانی در طرح‌های توسعه شهری با تاکید بر ظرفیت‌های توسعه و تعادل میان مولفه‌های اجتماعی و اقتصادی در منطقه 9 شهر مشهد می‌باشد. توسعه شهری پایدار و متوازن به عنوان یکی از چالش‌های کلیدی مدیریت شهری در کلان‌شهرها، نیازمند سیاست‌گذاری‌هایی است که به طور همزمان نیازهای اقتصادی و اجتماعی را پاسخ دهد. در این راستا، پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش نظریه داده‌بنیاد انجام شده است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با کارشناسان شهری، مدیران محلی و شهروندان جمع‌آوری و سپس به صورت سیستماتیک کدگذاری شدند. مفاهیم و مقوله‌های اصلی از داده‌ها استخراج شده و تحلیل گردیدند. نتایج نشان داد که معیارهایی نظیر توزیع عادلانه تراکم ساختمانی، دسترسی به زیرساخت‌های شهری، عدالت اجتماعی و بهره‌وری اقتصادی، از عوامل کلیدی موثر بر توسعه پایدار در منطقه 9 مشهد هستند. همچنین، عدم تعادل میان مولفه‌های اجتماعی و اقتصادی می‌تواند منجر به افزایش نابرابری‌ها، کاهش کیفیت زندگی و تشدید مشکلات زیست‌محیطی شود. این یافته‌ها بر ضرورت تدوین سیاست‌های جامع و یکپارچه توسعه شهری در راستای دستیابی به تناسب میان مولفه‌های اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی تاکید می‌کنند.